www.sp.nl

Homepage SPSP.nl
SP :: Partij :: Kernvisie
Laat de tekst
voorlezen

Op weg naar Brutopia?

De staat van Nederland, Europa en de wereld bij het begin van de 21e eeuw

Het laatste kwart van de 20ste eeuw heeft in de hele wereld dramatisch grote veranderingen gebracht. De tegenstelling tussen kapitalisme en communisme, die het grootste deel van de eeuw beheerste, is vrijwel verdwenen. Het communisme, dat zich sedert 1917 als reëel bestaand politiek-economisch stelsel ontwikkelde en omstreeks 1950 over een op de drie wereldburgers regeerde, ging wereldwijd ten onder aan gebrek aan democratie, aan starheid, dirigisme en corruptie. Het kapitalisme, dat halverwege de eeuw, na twee wereldoorlogen, op zijn definitieve retour leek, herstelde zich in het laatste kwart van de 20ste eeuw met een opmerkelijke dynamiek. De wereld wordt overspoeld door het neoliberalisme, het nieuwe geloof in de zegeningen van het kapitalisme en de vrije markt. De herstelde wereldwijde heerschappij van het kapitalisme als economische basis van de samenleving, roept nieuwe tegenstellingen op en verscherpt de bestaande.
Aan het begin van de 21ste eeuw maken we de staat op van de gevolgen van deze ontwikkelingen in Nederland, Europa en de wereld.

Een neoliberale olievlek

Volgens de neoliberale ideologie dienen het maatschappelijke leven en de maatschappelijke ordening zoveel mogelijk te worden overgelaten aan de krachten van de vrije markt. Om die vrije markt zijn werk optimaal te laten verrichten, moeten beperkende wetten en regels (ooit ingesteld om mens, milieu en maatschappij te beschermen) zoveel mogelijk worden geschrapt en moet de belastingdruk omlaag. De overheid dient zich te beperken tot een aantal kerntaken, zoals openbare orde, justitie en het leger. Vanuit de Verenigde Staten en Groot-Brittannië verspreidde het neoliberalisme zich als een olievlek over de wereld. Ook in Nederland is deze visie op de maatschappij inmiddels dominant geworden.

Nederland en het neoliberalisme

Ons land kreeg in 1994 voor het eerst sinds de jaren zeventig weer een sociaal-democratische premier. Maar de ambities van Wim Kok lijken in niets op die van Joop den Uyl. Ook in Nederland zijn liberalisering, privatisering en marktwerking inmiddels de nieuwe toverwoorden. Veranderingen die onder de kabinetten van CDA'er Lubbers (eerst met de VVD, daarna met de PvdA) voorzichtig in gang waren gezet, zijn door de paarse coalitie van PvdA, VVD en D66 met grote voortvarendheid verder doorgevoerd. Het stelsel van sociale zekerheid wordt in hoog tempo afgebroken en geprivatiseerd. Voormalige overheidsbedrijven als de spoorwegen, het streekvervoer, de PTT en energiebedrijven werden of worden geprivatiseerd. In alle sectoren van de samenleving, van de thuiszorg tot het theater en van het onderwijs tot de politie, worden tegenwoordig de eisen gesteld van het op winstgroei ten behoeve van aandeelhouders gerichte bedrijfsleven. Vragen als 'Hoeveel heb je verkocht?' en 'Wat zegt de markt?' zijn belangrijker dan de vraag 'Wat draagt dit bij aan de kwaliteit van de samenleving en de persoonlijke ontplooiing?' Ten behoeve van de internationale concurrentiepositie van ons land heeft een jarenlange loonmatiging plaatsgevonden voor de lage en middeninkomens. Tegelijkertijd heeft, eveneens met verwijzing naar onze internationale concurrentiepositie, een enorme stijging plaatsgevonden van de topinkomens. In de laatste tien jaren van de 20ste eeuw verviervoudigde het aantal miljonairs tot 200.000 in 1999. Terwijl de bedrijfswinsten vaak stormachtig groeiden werd de belastingdruk voor ondernemingen aanzienlijk verlaagd. En nooit eerder ging er meer geld om op de beurs - het troetelkind van de neoliberale familie.

Een wereldwijd en ongeremd kapitalisme

Mondiaal gezien zijn de veranderingen die het neoliberalisme heeft bewerkstelligd nog indrukwekkender. Via de Wereldhandelsorganisatie is een ongekende liberalisering van de wereldhandel tot stand gebracht. Het wordt landen gaandeweg vrijwel onmogelijk gemaakt hun eigen markten te beschermen tegen ongewenste producten (die bijvoorbeeld niet aan bepaalde sociale of milieunormen voldoen, of de lokale economie schaden). Internationale beleggers profiteren van de deregulering van het kapitaalverkeer. Dankzij de computer- en telecommunicatietechnologie kunnen enorme hoeveelheden geld over de wereld flitsen, steeds op zoek naar het hoogste rendement. Mede daardoor ontstonden enkele grote regionale economische crises, zoals die in Mexico, in Zuid-Oost-Azië en in Zuid-Amerika. Die bleven zonder al te ernstige gevolgen voor de wereldeconomie als geheel, maar richtten ter plaatse enorme schade aan in de vorm van dalende lonen, massawerkloosheid en nog minder geld voor collectieve voorzieningen.

Van verzorgingsstaat tot poldermodel

In Nederland wordt de sociale verzorgingsstaat, zoals die na de Tweede Wereldoorlog opgebouwd was, stukje bij beetje afgebroken. De inkomensverschillen groeien, collectieve voorzieningen zoals het sociale zekerheid-stelsel, de sociale volkshuisvesting, het onderwijs, het openbaar vervoer en de gezondheidszorg worden gekortwiekt. In het 'poldermodel' (waarin werkgevers, vakbonden en overheid harmonieus samenwerken en conflicten uit de weg gaan) steeg de welvaart van grote groepen. Maar tevens werd gelegenheid geboden tot het doorsteken van de sociale beschermingsdijken en daarmee tot de terugkeer van regelrechte armoede aan het einde van de 20ste eeuw. De snelle en ingrijpende liberalisering van de economie, de volledige openstelling voor buitenlands kapitaal en de vergaande overheveling van door de overheid gecontroleerde activiteiten naar de markt hebben geleid tot verschraling en vermindering van de democratie en een versterking van de macht van de ondernemers. De sociale verzorgingsstaat wordt omgebouwd tot een kale, neoliberale rompstaat. De democratisch gelegitimeerde overheid heeft steeds minder zeggenschap over belangrijke sectoren van de samenleving en de niet-gekozen en niet-controleerbare 'markt' wordt een steeds dominantere factor.
Ook in cultureel opzicht verschraalt en verarmt de samenleving. De commercie verdringt de goede smaak en de eenzijdige gerichtheid op individueel profijt tast belangrijke waarden en normen aan. Terwijl er meer Nederlanders zijn dan ooit, leven steeds meer inwoners van dit land in afzondering en eenzaamheid. Mensen die om wat voor reden dan ook niet productief (genoeg) zijn, ondervinden de nadelen van de individualisering en de veramerikanisering van onze samenleving.

Wereldwijde tweedeling

Net als in Nederland, worden ook binnen Europa de tegenstellingen steeds groter. Het westelijk deel vormt de grootste aaneengesloten vrije markt van de wereld, waar enorme rijkdom wordt voortgebracht maar tegelijkertijd een steeds schrijnender sociale tweedeling. Het oostelijk deel valt ten prooi aan desintegratie, sociale ongelijkheid en groeiende armoede voor grote delen van de bevolking, terwijl een minderheid zich exorbitant verrijkt. In de landen van de Europese Unie, waar sedert het begin van de 20ste eeuw de democratie in de nationale staten tot ontwikkeling kwam, is de democratie op de terugtocht. Gaandeweg zijn grote delen van de nationale soevereiniteit overgedragen aan een ondemocratische vierde bestuurslaag, waar de grote landen en de gevestigde economische belangen de toon zetten. Het Europees Parlement is onmachtig om het democratisch gat te dichten dat is ontstaan door het buitenspel zetten van de nationale parlementen. De Raad van Ministers heeft een besloten agenda en biedt geen enkele ruimte voor inspraak of democratische controle.
Wereldwijd groeit de kloof tussen arm en rijk. Grote delen van de wereld, waaronder vrijwel het gehele Afrikaanse continent, lijken te zijn afgeschreven. Volgens de Verenigde Naties zijn er van de zes miljard wereldburgers meer dan een miljard extreem arm. Twee op de tien kinderen zijn ondervoed. De tegenstellingen tussen rijk en arm, tussen overvloed en gebrek, tussen macht en onmacht, zijn verhoudingsgewijs groter dan ooit. Deze tegenstellingen vormen de belangrijke oorzaken van oorlog, burgeroorlog en wereldwijde vluchtelingenstromen.

De 'vrije' markt maakt mensen niet vrij

De veelgeprezen vrije markt lijkt op de korte termijn vaak succesvol, maar schiet volledig tekort op alle terreinen die te maken hebben met de lange termijn. De vrijwel volledige vrijheid van kapitalistische ondernemingen leidt ertoe dat wereldwijd miljoenen mensen hun leven in onvrijheid moeten doorbrengen, uitgebuit, onderdrukt, ondervoed, onderontwikkeld. Grote morele vraagstukken omtrent de kwaliteit van het leven, het respect voor dieren, de maakbaarheid van genetisch materiaal, om er slechts enkele te noemen, zijn bij de vrije markt in verkeerde handen, omdat de markt geen moraal kent. Hetzelfde geldt voor de steeds urgenter wordende problemen van natuurvernietiging, milieuvervuiling, roofbouw en verspilling van grondstoffen. Al deze zaken vereisen een veel zorgvuldiger afweging dan alleen een eng-economische, waartoe de markt zich beperkt. Het effectief aanpakken van deze problemen vereist een brede aanpak waarin heel de mens als maat fungeert.

Onderweg naar 'Brutopia'?

De aanhoudende economische groei van de internationale economie in de jaren '90 van de 20ste eeuw heeft de pleitbezorgers van het neoliberalisme een gevoel van onoverwinnelijkheid gegeven. Het geloof dat een vrije markt de best mogelijke wereld brengt wordt wijd en zijd aangehangen en is ook ingebed geraakt in het politieke denken van de voormalige sociaal-democratische partijen. Ook zij accepteren nu de bestaande kapitalistische orde als enig mogelijke en proberen daarom het sociale aan het liberale vast te knopen. Onder de verzamelnaam 'Derde Weg' transformeren zij zich tot sociaal-liberale partijen en roepen dat de vrije markt, mits door hen begeleid, in staat zal zijn de samenleving een verantwoorde sociale basis te laten houden. Maar is die claim terecht? Is op het kapitalisme geen zinvolle, fundamentele kritiek meer mogelijk? Is de huidige wereldorde de enig mogelijke en moeten we de kwalijke kanten maar voor lief nemen?

Wij denken van niet. En met ons een groeiende groep van mensen die zich steeds minder thuis voelt in de wereld die de aanhangers van de vrije markt ons voortoveren. Wie kritisch kijkt naar de toestand van de samenleving in Nederland, Europa en de rest van de wereld, ziet dat het kapitalisme, normloos en ongeremd, niet in staat is en zal zijn om welvaart en welzijn voor iedereen te brengen. Wie goed luistert, stelt vast dat de neoliberale antwoorden op de grote problemen van deze tijd op alle fronten te kort schieten, te eenzijdig zijn en geen recht doen aan de samenhang der dingen.
Precies daarom is het nuttig, nodig en uitdagend na te denken over werkbare alternatieven voor dit normloze en ongeremde, brute en brutale kapitalistische 'Brutopia'. Steeds meer markt, steeds minder democratie, steeds meer commercie, steeds minder cultuur, steeds sterkere tegenstellingen in de samenleving, steeds minder gemeenschapszin en geestverwantschap: het kan zo verder gaan, maar het hoeft niet. Immers: onze toekomst is het resultaat van de politieke, economische en sociale keuzes die we maken. Voor veranderingen hoeven we niet lijdzaam te wachten tot het lot ons gunstig gezind is. De mens is niet alleen 'maaksel' van de geschiedenis, hij maakt ook geschiedenis – wij maken onze toekomst!

Delen via sociale media Informatie over delen en sociale media

Blijf op de hoogte

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief van Emile Roemer en belangrijk nieuws van de SP:

SP Nieuws
Studio SP
top