SP :: Publicaties :: Tribune

Interview

Jose Rentes de Carvalho

Jaren van wijsheid hebben hem geleerd, dat het lot de loop der dingen voor een mens bepaalt. Die bestemming bracht Jose Rentes de Carvalho tweeënveertig jaar terug van de Portugese dictatuur naar de Nederlandse democratie. Terugkijkend op revoluties en idealen is hij tot de slotsom gekomen dat "het allemaal niet heeft gewerkt." Aan stof voor zijn boeken en artikelen heeft de schrijver geen gebrek. "In mijn bijna zeventig jaar heb ik twee eeuwen meegemaakt. Ik kom uit de negentiende eeuw en nu surf ik op Internet."

"Op z'n best is een Nederlander altijd een bourgeois"

In 1956 kwam ik twee weken naar Nederland om een vriend te helpen bij het schrijven van wat rapporten. Dat is tweeënveertig jaar geleden en ik zit nog steeds in Amsterdam. Zo werkt dat. Het lot bepaalt. Ik ontmoette hier een meisje en bleef hangen. Zes jaar daarvoor had ik Portugal al verlaten vanwege de politieke situatie. Ik had vrij veel communistische vrienden en onder de dictatuur van Salazar was dat al voldoende om verdacht te zijn. Je moet de volstrekte willekeur van een totalitair regime, dat zelf niet aangeeft wanneer en waarom je iets fout doet, hebben meegemaakt om te beseffen hoe eng dat is. Ik ben ooit gearresteerd bij een kiosk op straat. Waarom? Omdat ik daar niet mócht staan. Niet dat er een wet tegen was, maar omdat een agent het zei. Zoiets is fnuikend voor je bestaan. Mijn studie Romaanse letteren en recht in Lissabon heb ik niet afgemaakt. Pas in 1964 haalde ik mijn doctoraal aan de Universiteit van Amsterdam. Daar heb ik tot 1988 Portugese taal en letterkunde gedoceerd. Dat werk had niet meteen mijn hart, maar een gezin met drie kinderen eist wel dat er brood op de plank komt.
Na de linkse revolutie in 1974 ben ik niet teruggegaan naar Portugal. Ik schreef er wel bijna wekelijks over voor Vrij Nederland, maar was er niet zo van onder de indruk. Degenen die achter de nieuwe regering aan de touwtjes trokken waren de Duitse premier Willy Brandt en de Amerikaanse ambassadeur Frank Carlucci, de latere directeur van de CIA en minister van Defensie. Zij lieten de communisten nog een paar maanden regeren en "helden" worden. Daarna was het voorbij. De VS wilden geen tweede Chili. Eigenlijk hebben de Portugese kapitalisten de revolutie voorbereid. Naarmate Europa zich, halverwege de jaren zestig, meer tegen de Portugese dictatuur keerde, lieten de banken Salazar vallen. Hij moest tegen zijn gewoonte in geld gaan lenen op de internationale kapitaalmarkt. Dat was het begin van het einde.
Alle revoluties en idealen ten spijt, als je ouder wordt en terugkijkt, zie je dat het eigenlijk allemaal niet gewerkt heeft. Portugal staat er nog steeds niet best voor. Het platteland ontvolkt, de investeringen vinden vooral plaats in de kuststrook. Steeds meer jongeren trekken weg naar de stad, gelokt door de fata morgana van een comfortabel leven. Maar meestal komen ze terecht in sloppenwijken, waar ze het nog slechter hebben dan in hun dorp. Daar hadden ze in ieder geval een stukje grond om te bewerken! Ik heb een Portugese policitus eens gevraagd of het niet immoreel was daar niets tegen te doen. Hij zei: "Je moet begrijpen dat de industrie veel mensen nodig heeft en bovendien levert het goedkoop huishoudelijk personeel op." De petite-bourgeoisie, de laag die het dichtst bij het volk staat, verarmt. Die wordt aangespoord steeds meer te consumeren, maar heeft daar de middelen niet voor. Op drie landen na heeft Portugal in Europa de grootste concentratie mobiele telefoons. Maar 6000 klanten betalen hun telefoonrekening niet. Van productie is nauwelijks sprake, EU-subsidies zijn de belangrijkste bron van inkomsten, gevolgd door het geld dat emigranten naar huis sturen.
Ik woon nu ruim veertig jaar in Nederland, maar schrijf nog steeds in het Portugees. Op het vasthouden aan je moerstaal is je hele systeem, van hersenen tot zenuwen, gebaseerd. Zonder het Portugees zou ik iets heel essentieels missen. Niet alleen de uitdrukkingen, maar ook het ritme, de musicaliteit en de syntaxis. Een vertaling blijft op z'n best altijd een echo. Je verliest wat, maar dat kan niet anders door het verschil tussen een romaanse en germaanse taal. Eigenlijk had ik veel eerder mijn betrekking aan de universiteit moeten opgeven en me fulltime op schrijven moeten richten. Maar de ellende is het comfort van zo'n baan, een riant salaris en praktisch de helft van het jaar vrij om onderzoek te doen. Zulke gemakken leiden al snel tot de gedachte: "Ach, volgend jaar zien we wel weer." Voor je het weet ben je tien jaar verder. Sinds 1988 heb ik veel meer geschreven dan in alle voorgaande jaren, terwijl de omstandigheden toen beter waren. Ik had in ieder geval meer tijd. Als je geen baan meer hebt, verspil je veel meer tijd en ben je niet meer zo alert. Je wordt pas alert als je beseft dat je tijd tekort komt.
Over Nederland kun je ironisch schrijven, of proberen te shockeren, maar dat is oppervlakkig. Ook zeuren over de rare vormen van gierigheid, het gebrek aan culinaire traditie of omgangsvormen heeft geen diepgang. En kijk je naar de grote politieke partijen, dan kun je alleen maar glimlachen. Alle programma's lijken op elkaar. Of ze maken er in de coalitiebesprekingen een worst van die consistentie noch smaak heeft. Het is ook goed hoor, dat er geen grote tegenstellingen zijn. Dankzij de ondernemersgeest en het gas van Slochteren hebben we in Nederland een comfortabele samenleving. Democratie kan alleen bloeien waar het economisch goed gaat. Als je geen geld bezit, heb je niets aan je stemrecht of je vrijheid. Men kan het saai vinden - en dat is het ook - maar het is verdomd gemakkelijk en goed georganiseerd. Hoewel de consensus ook dodelijk kan zijn. Dat hele Schiphol-debat bijvoorbeeld, heeft alles van een toneelstuk. De rollen worden op een bijna onbewuste manier verdeeld. Jij bent voor en ik ben tegen. De oplossing is van te voren geregeld, maar het stuk moet nog wel gespeeld worden. Daarom is Nederland ook geen land voor schrijvers. Een auteur voedt zich met de spanningen en botsingen in een maatschappij. Natuurlijk spelen zich hier tragedisch af, maar die liggen op het persoonlijke vlak en zijn over de hele wereld hetzelfde. Man doodt vrouw, kind haat ouders. Het gewone recept. Er zijn geen echte sociale spanningen. Op z'n best in een Nederlander altijd een bourgeois. Er zijn hier zo'n 1200 hulpverlenende instanties en een uitgebreid systeem van bescherming en steun. Kinderen vervelen zich, maar ze weten niet wat verveling is. Verveling is als je geen mogelijkheden hebt, geen boeken bijvoorbeeld. Dat is heel iets anders dan wanneer je niet kunt kiezen, terwijl er zoveel bibliotheken zijn.
Alleen de Tweede Wereldoorlog is nog wat Nederlandse spanning, maar dat is wel érg ver weg. De Nederlandse samenleving is zo keurig geregeld, tegen wat zou je nog moeten schoppen? Ik heb daar niet zo'n last van, omdat ik over Portugese thema's blijf schrijven. Ik zou ook niet weten hoe ik een boek met Nederlandse personages moest schrijven. Anders dan terug te vallen op seksuele afwijkingen of moordpartijen. Ik ben geboren in een Portugal dat in niets afweek van het Portugal van 1820. In mijn bijna zeventig jaar heb ik twee eeuwen meegemaakt. Ik kom uit de negentiende eeuw en nu surf ik op Internet! Degenen die een literatuur met meer facetten moeten gaan maken, zijn de Nederlandse en allochtone jongeren. Misschien dat zij tot een multicultureel werk kunnen komen.

Jose Rentes de Carvalho (68) verliet op twintigjarige leeftijd zijn geboorteland Portugal. Als journalist werkte hij in Brazilië en Parijs. In 1956 vestigde hij zich in Nederland, waar hij vier jaar in dienst was van de Braziliaanse ambassade. Rentes de Carvalho bleef schrijven voor kranten en tijdschriften. Ook publiceerde hij diverse boeken in zowel Portugal als Nederland.

De echte Tribune is veel dikker en veel mooier! Wil je een jaar lang de Tribune in huis voor slechts 13 euro? Vul dan het aanvraagformulier in!