www.sp.nl

Homepage SPSP.nl
SP :: Publicaties :: Tribune
Tribune, juni 2012

 

Waarom steeds meer mensen er eigen energie in steken

De Nederlandse zonsverduistering

foto Mirjan van der Hoek © Hollandse Hoogte

foto Mirjan van der Hoek © Hollandse Hoogte

Iedereen weet het: verduurzaming en besparing van energie raakt onontkoombaar. Maar Nederland laat daarin kans na kans liggen en is inmiddels ver achterop geraakt. Daarom tillen steeds meer mensen eigen initiatieven van de grond. Maar ook voor hen is de overheid bepaald geen bondgenoot gebleken. ‘Qua duurzame energie heeft Nederland een dubbele moraal.’

Via de website van Schalke 04 kun je het officiële voetbalshirt van de Duitse topclub bestellen. Het ding kost 79,95 euro. Voor dat geld kun je dan met het ‘koningsblauwe’ shirt rondlopen dat de Nederlandse Schalke-vedette Klaas-Jan Huntelaar tijdens wedstrijden ook draagt. Bovendien prijkt op je borst de naam van de hoofdsponsor van de club: Gazprom. Deze Russische energiereus wordt gezien als het geopolitieke speeltje van Vladimir Poetin en heeft onder anderen voormalig bondskanselier Gerhard Schröder in dienst. Gazprom wil zijn positie als gasleverancier in de EU versterken en plant momenteel een extra gaspijpleiding door de Oostzee naar het Duitse Greifswald. Nog een ‘kleinigheidje’: als Klaas-Jan Huntelaar zoals verwacht zijn contract met Schalke 04 verlengt, gaat hij bruto zeven à acht miljoen euro per jaar verdienen.

In de energiewereld is tegenwoordig alles mega. Nederlandse bedrijven worden overgenomen door grote buitenlandse multinationals die vervolgens fuseren tot nóg grotere concerns. De politiek-strategische invloed van de energiemolochs groeit, zo ook de afhankelijkheid van bijvoorbeeld energieveelvraat Europa. En terwijl de energieboeren zich in de media suf adverteren, zien de consumenten zich geconfronteerd met voortdurend stijgende prijzen.
Het is tegen die achtergrond dat afgelopen najaar in het Noord-Brabantse Dongen een aantal mensen de koppen bij elkaar stak. Hardop vroegen ze zich af: kunnen we samen, op lokaal niveau, met de inwoners van Dongen betaalbare, eigen en duurzame energie realiseren? Het idee voor Energie Dongen was geboren. René Roovers is een van de initiatiefnemers. ‘Wat we voor ogen hadden was een coöperatieve energievereniging, die voor iedereen betaalbare energie kan leveren én waarvan het beheer lokaal en democratisch zou zijn. Met dat idee gingen we in de gemeente de boer op. Het resultaat was verheugend, want het idee bleek enorm aan te slaan in Dongen. Onze bijeenkomsten trokken steeds volle zalen’, aldus Roovers. Begin deze maand heeft de coöperatieve ­vereniging Energie Dongen inmiddels de eerste echte ledenvergadering gehouden.
Dongen loopt kennelijk warm voor het initiatief en René Roovers weet waarom: ‘Vroeger had Noord-Brabant met de PNEM (Provinciale Noord-Brabantse Energie Maatschappij -red.) zo’n beetje de goedkoopste energie van Nederland. Toen ik SP-Statenlid in Noord-Brabant was, heb ik van dichtbij meegemaakt hoe de PNEM almaar fuseerde tot uiteindelijk Essent, dat weer werd opgekocht door het Duitse RWE, dat op zijn beurt onlangs nog in onderhandeling was met Gazprom. Dat zien de mensen natuurlijk ook wel.’
Energie Dongen wil in het jaar 2020 voor zestig procent eigen energie gaan leveren. Dit jaar nog wil de coöperatie zonnepanelen gaan leveren. Eerst aan de mensen die ze per direct kunnen betalen en deze zomer nog willen hebben. Daarna wordt de financiering gerealiseerd voor degenen die het benodigde geld niet op de bank hebben staan. ‘Ons uitgangspunt is dat iedereen mee moet kunnen doen’, verduidelijkt Roovers. Volgens hem vergt een zonne-installatie een investering van zo’n 7.000 euro per huis. ‘Dat geld heb je in zeven tot acht jaar eruit, daarna betaal je niks meer. Veel mensen zijn daarover verbaasd, ja. Maar toch is het zo.’ De bedoeling is dat binnenkort de eerste honderd huishoudens onder beheer van Energie Dongen hun zonne-installatie geïnstalleerd krijgen, waartoe een samenwerkingsverband met diverse lokale ondernemers is opgezet. Met land- en tuinbouworganisatie ZLTO wordt tevens gezocht naar mogelijkheden voor zonnepanelen op daken van schuren en stallen, met de Rabobank wordt gekeken naar mogelijke financiële constructies en ook met een woningcorporatie zijn inmiddels contacten aangeknoopt.
Behalve op zonne-energie richt Energie Dongen zich op de levering van gas en stroom samen met andere lokale coöpe­raties. Roovers: ‘Dankzij samenwerking en het ontbreken van hoge reclamekosten kunnen we naar verwachting een gemiddelde besparing van 100 euro per huishouden per jaar bieden.’ Ook wordt onderzocht wat betaalbare en duurzame maatregelen zijn om te komen tot energiebesparing. Onder meer isolatie, energiezuinige koelkasten en wasmachines en afstelling van de cv-installatie zijn daarbij aan de orde.

foto Erik van de Burgt © Hollandse Hoogte

René Roovers: ‘Betaalbare energie in lokaal en democratisch beheer.’
foto Erik van de Burgt © Hollandse Hoogte

De provincie Noord-Brabant, waar de SP sinds een goed jaar deel uitmaakt van het college, staat positief tegenover lokale initiatieven zoals Energie Dongen. Volgens SP-gedeputeerde Johan van den Hout zijn er daar in de zuidelijke provincie momenteel ‘enkele tientallen’ van, variërend van een handvol buurtbewoners die samen zonnepanelen willen aanschaffen tot gemeenten die duurzamere energie tot prioriteit hebben verklaard. Van den Hout: ‘We zijn bezig met een inventarisatie van alle lokale initiatieven. Vervolgens willen we gaan kijken wat onze rol als provincie hierin kan zijn. Daarbij zou je kunnen denken aan een coördinerende rol op het gebied van gezamenlijke inkoop en teruglevering van stroom, informatievoorziening en btw-heffing. Energie Dongen is een voorbeeld van een inmiddels vergevorderd initiatief, dat in de gemeente goed gedragen wordt door burgers en bedrijven.’ René Roovers: ‘We willen laten zien dat we iets kunnen veranderen. Dat betekent ook dat we met onze expertise mensen als het ware willen ‘ontzorgen’, dus dat we de hand reiken aan degenen die nog niet zo goed weten hoe ze het kunnen aanpakken.’
Het doen van een handreiking aan medeburgers was de reden waarom SP’er Fred Ritskes uit Spijkenisse vorige maand in het kader van de Europese Solar Days zijn huis openstelde voor buurtgenoten ‘die meer willen weten over zonne-energie zonder direct bij een leverancier aan te hoeven kloppen’. Ritskes: ‘Ik kan mensen uit eigen ervaring en objectief informeren.’ Zelf heeft hij al zo’n negen jaar zonnepanelen op het dak van zijn huis. ‘Ik vertel de mensen wat ikzelf negen geleden ook ontdekte, namelijk dat het allemaal helemaal niet zo moeilijk is als je misschien geneigd bent te denken. Het plaatsen van de panelen zelf is met z’n tweeën en een gehuurd steigertje makkelijk te doen.’
‘Tegenwoordig is de kwaliteit van de panelen beter’, vervolgt Ritskes. ‘Leveranciers van zonnepanelen geven nu ook ook garantie op hun producten. Wat je verder ziet is dat een bedrijf als Eneco actiever wordt in de zonne-energie en ook bij woningcorporaties merk ik dat het kwartje steeds meer begint te vallen. Kijk, vroeger was het zo dat je met zonnepanelen begon omdat je geld over had. Nu is het gewoon een nuttige investering, die mij nu netto zo’n 35 euro per maand oplevert.’
SP-Tweede Kamerlid Paulus Jansen begrijpt waarom steeds meer mensen zelf kleinschalige initiatieven ontplooien. Volgens hem heeft het reilen en zeilen van de energiesector zelf ‘een calculerende burger gekweekt’. Jansen: ‘Het wantrouwen jegens de mega-energiebedrijven is enorm gegroeid. Steeds meer mensen krijgen in de gaten wat er gaande is en willen onafhankelijk van bijvoorbeeld Nuon en Essent zijn. Zo van: stroomuitval? Dan zit ik goed, want ik heb gelukkig zonnepanelen.’ Hij vervolgt: ‘Over stroomuitval gesproken: herinner je je nog dat de Bommelerwaard twee dagen zonder stroom zat nadat een helikopter tegen een hoogspanningsmast was aangevlogen? Ik kan je zeggen: als daar de energievoorziening had bestaan uit een combinatie van wind-, zonne-energie en biomassa, dan was het normale leven er grotendeels doorgegaan. Omdat de kwetsbaarheid dan een stuk minder was geweest. Dat is een van de grote voordelen van decentrale energievoorziening.’
Volgens Jansen zit de oplossing van het energievraagstuk voor de toekomst enerzijds in de opwekking van energie uit onder meer zon, aardwarmte en wind, en anderzijds in massale energiebesparing. ‘Energie wordt het grootste probleem van de komende vijftig jaar. De fossiele brandstoffen gaan opraken, terwijl wereldwijd het energieverbruik nog steeds met twee procent per jaar groeit. Zonne-energie heeft als voordeel ten opzichte van bijvoorbeeld energie uit biomassa, kern- en kolencentrales en windmolens dat die allemaal op de een of andere manier schade danwel overlast veroorzaken. Voor zonne-energie geldt dat niet of nauwelijks; er worden momenteel al panelen ontwikkeld die je niet eens meer kunt zien liggen, omdat ze de dakbedekking als het ware vervangen. Zonne-energie is bovendien heel gemakkelijk decentraal in te passen, gewoonweg omdat Nederland dichtbevolkt is en er veel daken zijn.’

Maar met duurzame opwekking van energie alleen is genoemd energievraagstuk volgens Paulus Jansen niet op te lossen: ‘Een voorbeeld. Als je álle daken van Nederland zou uitrusten met zonnepanelen dan zou dat goed zijn voor ruim vijf procent van de nationale energiebehoefte.’ Hét sleutelwoord voor de komende vijftig jaar is besparing, zegt Jansen.
Maar juist daar laat Nederland grove steken vallen, vindt de SP’er. ‘Veel mensen denken dat Nederland een voorhoedeland is op het gebied van energie en milieu. Nou, nee. De stichting Natuur & Milieu vergeleek in het rapport Ranking the stars de milieuprestaties van alle lidstaten van de Europese Unie. Nederland staat in die ranglijst over all op de twintigste plaats, achter landen als Hongarije, Litouwen en Roemenië, die toch niet bekendstaan als lichtende voorbeelden op dit thema. Bij hernieuwbare energie staan we zelfs vierentwintigste van de zevenentwintig EU-lidstaten, met een aandeel van 3,8 procent hernieuwbare energie in 2009. Natuurlijk: Nederland heeft veel energie-intensieve industrie en is dichtbevolkt. Daarnaast is ons land relatief rijk en is er dus veel auto- en vliegverkeer. Maar kijken we vervolgens naar de energiebespáring, dan scoort ons land opnieuw erbarmelijk slecht.’ Uit het rapport Energiebesparing, ambities en resultaten van de Algemene Reken­kamer (oktober 2011) blijkt volgens Jansen nog scherper dat de Nederlandse prestaties schril afsteken bij de pretenties. ‘De trend is zelfs dat prestaties alleen maar slechter zijn geworden.’ Conclusie van de Algemene Rekenkamer: het energiebesparingsbeleid levert onvoldoende op.
Volgens Jansen is het technisch al mogelijk om het netto energieverbruik per woning terug te brengen tot nul, onder meer met behulp van goede isolatie en zonnepanelen. Maar pogingen om in ieder geval te komen tot concrete energiebesparing worden door het kabinet in de regel weinig enthousiast ontvangen. ‘Toen ik in het kader van het Bouwbesluit ervoor pleitte om bij toekomstige renovaties de huidige, weinig duurzame radiateuren te vervangen door lagetemperatuurverwarming (ltv), ving ik bot. Het Bouwbesluit moest ‘dunner’, vond de minister. Echt een gemiste kans op energiebesparing, vind ik.’
Nog zo’n gemiste kans: de zogenaamde saldering van de energiebelasting. Weliswaar stelde het kabinet dat door particulieren zelf geproduceerde en teruggeleverde energie van de energiebelasting kan worden afgetrokken. Maar dat geldt vooralsnog alleen als levering en afname via dezelfde stroomaansluiting plaatsvinden. Met andere woorden: als een groep buurtbewoners het plan opvat om samen op het dak van een groot gebouw in de wijk stroom op te wekken en te leveren, dan vervalt het fiscale voordeel dat ze individueel wel hebben. Voor duurzame energie-initiatieven opnieuw een weinig stimulerende situatie. Jansen: ‘Minister Verhagen vreest wat hij noemt een “erosie van de energiebelasting”. Maar als je op deze manier blijft heffen op duurzame energie dan vind ik dat er sprake is van een dubbele moraal van de overheid.’ De SP pleit ervoor om de belastingopbrengst op peil te houden door een kleine extra heffing in te voeren voor grootverbruikers. Immers: bedrijven die meer dan 10 miljoen kubieke meter per jaar verbruiken, betalen slechts 0,8 eurocent per kuub aan energiebelasting. Gewone huishoudens iets meer dan 16 cent; 200 keer zoveel dus. Door middel van genoemde extra heffing worden projecten voor duurzame energie bevorderd en worden tegelijkertijd vervuilende grootverbruikers geprikkeld om energie te besparen, aldus Jansen.
Overigens: voor particulieren werd al in 2010 de rijkssubsidie voor zonnepanelen afgeschaft.

‘Een toonbeeld van duurzaamheid’

Het nieuwe SP-partijkantoor in Amersfoort herbergt een keur aan energiebesparende voorzieningen en duurzame snufjes. Het gebouw beschikt bijvoorbeeld over een warmte-koudeopslag, waarmee het pand op uiterst zuinige en duurzame manier verwarmd en gekoeld kan worden. Het verbruik van gas blijft daardoor tot een minimum beperkt. Bovendien kan met een zogenaamd warmtewiel warme lucht worden teruggewonnen en hergebruikt. Daarnaast is de voorheen betonnen buitenkant van het gebouw compleet geïsoleerd en de ramen zijn vervangen door goed isolerend en dubbel glas. De inpassing van zonnepanelen wordt momenteel nog besproken.

‘Maar het toonbeeld van duurzaamheid is het feit dat gebruikt is gemaakt van een bestaand gebouw’, zegt vastgoeddeskundige Rolf de Poel, die de afgelopen twee jaar nauw betrokken is geweest bij de totstandkoming van het pand.

‘Hergebruik van een dertig jaar oud gebouw betekent immers geen sloop en geen nieuwbouw. Duurzamer kan het niet.’

In Nederland heet hij Jan Modaal, in Duitsland Otto Normalverbraucher. Als het om duurzame energie gaat, legt Jan het af tegen Otto. Otto heeft veel meer ervaring met zonnepanelen dan Jan. Bij Otto is al tien procent van de nationale stroomproductie duurzaam; tweeënhalf keer zoveel als bij Jan. Hoe kan dat?
In Duitsland is de regering zeven jaar geleden grootschalig gaan inzetten op duurzame energie. Leveranciers van duurzame energie (stroom en biogas) krijgen een garantieprijs die betaald wordt uit een opslag op het tarief voor grijze stroom en aardgas. Ook werden gunstige leningen verstrekt aan degenen die zonnepanelen op hun dak plaatsten. De populariteit daarvan stelde producenten vervolgens in staat om massaproductie toe te passen. Zo zijn de Duitsers wereldwijd koploper geworden.
‘Nederland is daarentegen zó weinig opgeschoten’, zegt Paulus Jansen. Als voorbeeld haalt hij de Arnhemse zonnecellenfabriek Helianthos aan. Nuon nam het destijds veelbelovende bedrijf in 2006 over, maar zette het onlangs alweer in de etalage. ‘Waarom? Omdat Vattenfall, de Zweedse eigenaar van Nuon, de miljarden wil terugverdienen die het voor de Nuon-aandelen had betaald aan de Nederlandse gemeenten en provincies! En om dezelfde reden wil Vattenfall nu ook nota bene de isolatiedivisie van Nuon gaan afstoten. Zo zie je: in Nederland is duurzame energie voor een belangrijk deel afhankelijk van de grote energiebedrijven.’

Wat de SP wil

foto Debbie Mous

foto Debbie Mous

De prijzen van fossiele energiebronnen zullen de komende decennia aanzienlijk sneller stijgen dan de inflatie en het Nederlandse aardgas is met het huidige winningstempo over dertig jaar op. Dat is slecht voor de rijksbegroting (wegvallen aardgasbaten), voor de betalingsbalans en voor de concurrentiepositie van energie-intensieve bedrijven, waarvan Nederland in Europa het hoogste aandeel in huis heeft. Daarnaast is het gebruik van fossiele brandstoffen de belangrijkste oorzaak van het klimaatprobleem.

Daarom wil de SP onder meer:

  • via energiebesparing inzetten op kleinere afhankelijkheid van energie
  • het aandeel duurzame energie in het totale primaire energieverbruik verhogen met 1,5 procent per jaar en vanaf 2020 2 procent per jaar
  • betere samenwerking met onze buurlanden, in het bijzonder Duitsland en de landen rond de Noordzee
  • de betrokkenheid van onderop voor energiebesparing vergroten door meer ruimte te bieden aan energiecoöperaties (geen energiebelasting bij eigen productie van duurzame stroom en gas)
  • een moratorium op het vergunnen van nieuwe grootschalige elektriciteitscentrales op gas, kolen of uranium, die de groei van duurzame elektriciteit blokkeren.
De Tribune elke maand op je deurmat? Word nu lid of probeer de Tribune een jaar lang voor slechts 13 euro!

naar boven index van dit nummer index Tribune index Nieuws Overzicht website
Delen via sociale media Informatie over delen en sociale media

Blijf op de hoogte

Meld je nu aan voor de nieuwsbrief van Emile Roemer en belangrijk nieuws van de SP:

SP Nieuws
Studio SP
top