SP :: Publicaties :: Tribune

Tribune 15 augustus 2003

Europa als neoliberaal project

‘Wat de SP betreft moet er in Nederland een referendum komen’

Na een periode van overuren en verhitte discussies lukte het de Europese Conventie dan toch om op 20 juni in het Griekse Thessaloniki een ontwerp voor een Europese Grondwet te presenteren. Met de presentatie en de mooie woorden van Conventievoorzitter Valerie Giscard d’Estaing zwelt de discussie in de lidstaten, inclusief Nederland, aan. Harry van Bommel over het resultaat van de Conventie: ‘Europa is een neoliberaal project.’

Tekst Wim Herstel

Met veel applaus en op de klanken van Beethovens ‘Alle Menschen werden Brüder’ werd in juni van dit jaar de tekst van een nieuwe Europese grondwet beklonken. Een denktank, onder leiding van de voormalige Franse president Valerie Giscard d’Estaing, Europese Conventie genaamd, had maanden van discussie achter de rug. Alles met de bedoeling om te komen tot het versterken van de samenwerking op vlak van economisch beleid, buitenlandse zaken en militaire aangelegenheden. Want tot nu toe deed de Europese Unie het zonder grondwet. Alle lidstaten regelden hun onderlinge verhoudingen in een reeks van verdragen, te beginnen met het bekende verdrag van Rome uit 1985 en eindigend in het verdrag van Nice uit 2001.
In deze verdragen werden noodzakelijke institutionele hervormingen doorgevoerd, maar het was met name de beklonken uitbreiding van de EU waarbij de verwachtingen achter bleven. Ook kwam er steeds meer kritiek op de besluitvorming achter gesloten deuren. In de Franse badplaats werd besloten dat het anders moest.
Na Nice volgde de top in het Belgische Laken, in december 2001. In een verklaring betreffende de Toekomst van de Europese Unie werden de eerste contouren geschetst van een verenigd Europa op constitutionele grondslag. Ook werd daar de basis gelegd voor een Europese Conventie. Toch lag het bij de oprichting van de Conventie, februari vorig jaar, niet in de lijn van de verwachting dat de 105 leden uit 28 landen toe zouden komen aan een ontwerptekst voor een Europese Grondwet. Alle aandacht ging in het begin uit naar voorstellen voor bestuurlijke vernieuwing van Europa.
De vertegenwoordiger van de Nederlandse regering in de Conventie was ex-staatssecretaris Gijs de Vries (VVD). Namens de Tweede Kamer praatten mee Frans Timmermans (PvdA), René van der Linden (CDA), Wim van Eekelen (VVD), Jan-Jacob van Dijk (CDA) plus Hanja Maij-Weggen (CDA), lid van het Europees Parlement.

De bestaande EU is op ondemocratische wijze tot stand gekomen

Het resultaat van de Conventie werd tijdens een gezamenlijk debat van de Eerste en Tweede Kamer voor het eerst besproken. Namens de SP was Tweede-Kamerlid Harry van Bommel niet mals in zijn kritiek op het ontwerp voor een Europese Grondwet. ‘De SP heeft weinig op met de Conventievoorstellen die erop gericht zijn het EU-project verder uit te bouwen. De belangen van de bevolking van de lidstaten zijn er niet mee gediend en ze ontberen legitimiteit. De bestaande EU is op ondemocratische wijze tot stand gekomen via achterkamertjesoverleg en het sluiten van package deals, wat een mooi woord is voor koehandel. De besluitvorming in EU-verband is een zaak van Europese elites en van sectorale belangengroeperingen, en speelt zich daarom zonder daadwerkelijke bemoeienis van de nationale electoraten af via processen van uitruil en afkoop.’ Aldus Van Bommel. De recente geschiedenis van de EU bewijst het gelijk in de woorden van Van Bommel. Al in 1992 werd een start gemaakt met de éénmaking van de Europese markt. Door het afschaffen van tolheffingen en douane wilde de EU meer concurrentie binnen de Europese markt. Er werd een heus vrijmarktoffensief ingezet. Met name in sectoren als elektriciteit, telecommunicatie, post en treinverkeer kwam de nadruk te liggen op volledige privatisering.
Een volgende stap binnen dit neoliberale denkpatroon was de invoering van de euro in 2002. Ook de oprichting van één centrale Europese bank verstevigde de verankering van het marktdenken in de EU. De statuten verplichten de bank niet meer om rekening te houden met de werkgelegenheid zoals de vroegere nationale banken wel verplicht waren. De Europese bank moet een strikt monetair anti-inflatie beleid voeren dat zelfs liberaler is dan dat van de centrale bank van de andere vrijemarktkampioen, de VS. Nog voor de definitieve introductie van de euro geeft Jan Marijnissen in een opiniestuk zijn kritiek: ‘Met het verlies van onze gulden verliezen we meer dan alleen folklore. We verliezen onze zeggenschap op monetair gebied – en alles wat daarmee samenhangt. Als de euro er is, is de gulden weg en onze zeggenschap over het monetaire beleid verdwenen naar de Europese Centrale Bank in Frankfurt. Wellicht mag Wim Duisenberg daar de baas spelen, maar dat doet hij dan met collega’s die volledig onafhankelijk zullen opereren van de Europese regering (wat dat ook mag worden), het Europees parlement en van de nationale parlementen. De Frankfurters zullen zich laten leiden door de monetaire eisen die Europa stelt – en dat is het Europa van de vrije markt, het Europa zonder grenzen met een maximale leefruimte voor de grote, multinationale Europese ondernemingen, in hun concurrentieslag met de giganten Amerika en Azië,’ aldus Marijnissen.

Uit democratisch oogpunt is het behouden van de soevereiniteit veel beter

In het Kamerdebat over de Europese Conventie pleitte Kamerlid Harry van Bommel dan ook voor het stoppen met overdragen van nóg meer bevoegdheden van Den Haag naar het ondoorzichtige en ondemocratische Brussel. Wat hem betreft zou die nieuwe grondwet in ieder geval ook een stuk dunner mogen zijn.
Van Bommel: ‘Er staan nu allerlei zaken in die helemaal niet via een grondwet geregeld moeten worden, zoals de economische ordening. Een neoliberaal Europa is bepaald niet onze droom, in tegendeel. Landen moeten zelf bepalen welke sociaal-economische structuur zij het meest wenselijk vinden’. Hij diende hierover een motie in, alsmede een oproep aan de regering om geen verdere bevoegdheden van de regering in handen te leggen van ‘Europa’.
Ook binnen de SP was de wordingsgeschiedenis van de Europese Grondwet inmiddels reden voor discussie. Tijdens de laatste partijraad werd in werkgroepen over het onderwerp gediscussieerd. De werkgroepen bogen zich ieder over een stelling waarin verdergaande integratie op een bepaald terrein afgewezen werd. De eerste stelling ging over de Europese grondwet (ondergraaft de autonomie van de lidstaten en holt de democratie uit), de tweede over het gemeenschappelijke buitenland- en veiligheidsbeleid (zal gedicteerd worden door de grote landen en vergroot het risico van een agressieve buitenlandpolitiek) en de derde over het gezamenlijke veiligheids- en justitiebeleid (zal ten koste gaan van democratische rechten van de Nederlandse bevolking en zal de privacy aantasten).
De stellingen werden breed onderschreven, maar leidden wel tot geanimeerde discussies. Bijvoorbeeld over de vraag of we wél voor een Europese grondwet zijn als daarvoor de Nederlandse als model genomen wordt. (Nee, reageerde Harry van Bommel: ‘een sociaal en democratisch Europa is een idee-fixe. Europa is een neoliberaal project. Uit democratisch oogpunt is het behouden van de soevereiniteit van de natiestaat veel beter.’)
Geconstateerd werd dat de discussie binnen de SP over onze visie op Europa en over onze mogelijkheden om daarmee aan de slag te gaan, voortgezet moet worden. Als concrete suggesties om daaraan handen en voeten te geven, werden genoemd de instelling van een Europa-denktank binnen de SP, een extra partijraad of de organisatie van een conferentie met vertegenwoordigers van andere linkse partijen in Europa. Verder werd al enthousiast gekeken naar het referendum dat wellicht gehouden wordt over de Europese grondwet: ‘daaraan zal een maatschappelijke discussie vooraf gaan die ons de kans geeft ons verhaal nadrukkelijk over het voetlicht te brengen.’
Want het politieke draagvlak om in Nederland een referendum te houden over Europa groeit. De ChristenUnie wijst een raadgevend referendum over de nieuwe Europese grondwet niet langer principieel af, zo bleek tijdens parlementair debat over de Europese conventie. Daarmee maakt de kleine christelijke fractie een kamermeerderheid mogelijk. De PvdA, GroenLinks, SP, LPF en D66 hebben zich al eerder uitgesproken vóór een volksraadpleging over het grondwettelijke verdrag van de EU. Het CDA en de SGP zijn tegen. De VVD is nog verdeeld. Maar zonder de ChristenUnie hebben CDA, VVD en SGP met 74 zetels niet langer een meerderheid. Harry van Bommel: ‘Wat de SP betreft moet er in Nederland een referendum komen wanneer de Conventievoorstellen door de regeringen en parlementen van de lidstaten worden overgenomen. Een verdere ontwikkeling van de Europese Unie, en vooral de consequenties die een Europees justitie-, binnenland-, buitenland-, defensiebeleid voor huidige en toekomstige generaties kunnen krijgen, zijn wat de SP betreft te belangrijk om daar zonder directe volksraadpleging over te beslissen. Niet om op die manier draagvlak voor het EU-project te creëren, maar om de bevolking in de gelegenheid te stellen om zich uit te spreken over de ontwerpgrondwet.’

Voor het zover is zal veel voorlichting gegeven moeten worden over de werkelijke bedoeling achter de wens voor een Europese Grondwet. Uit een enquête onder 25.000 Europeanen blijkt dat slechts 45% ooit gehoord heeft van de Europese Conventie. In Nederland ligt dat percentage nog lager, amper 42%. De vraag welk product de Conventie nu eigenlijk voortgebracht heeft, kan slechts door 32% van de ondervraagde Nederlanders beantwoord worden.
Mede daarom heeft de SP tijdens de recente partijraad besloten om de discussie binnen de partij voort te zetten. Als concrete suggesties om daaraan handen en voeten te geven, werden genoemd de instelling van een Europa-denktank binnen de SP, een extra partijraad of de organisatie van een conferentie met vertegenwoordigers van andere linkse partijen in Europa. Vooruitlopend hierop werd in ieder geval binnen de SP al enthousiast gekeken naar het referendum dat wellicht gehouden wordt over de Europese grondwet: Met name de maatschappelijke discussie die aan het referendum vooraf gaat zal de SP de kans geven het eigen verhaal nadrukkelijk over het voetlicht te brengen.

De echte Tribune is veel dikker en veel mooier! Wil je een jaar lang de Tribune in huis voor slechts 13 euro? Vul dan het aanvraagformulier in!