Op 1 oktober 2000 werd het bordeelverbod in Nederland opgeheven. De betaalde liefde moest legaal en transparant worden en de positie van de prostituees verbeterd. Anderhalf jaar later is van die verbetering echter weinig te merken. De wereld van het rode licht, pantervel en hotpants is juist voor een belangrijk deel ondergronds gegaan. ‘Legalisering is een proces dat je moet begeleiden. En dat gebeurt niet.’

Irvana (23) is slank, blond en razend knap. Ze heeft wel wat weg van haar Russische landgenote Anna Kournikova, die als tennisdiva én fotomodel op de covers van glossy tijdschriften prijkt. Irvana spreekt een aanstekelijk dialect, dat op een kruis-
bestuiving lijkt van verschillende talen. 'Golland okay, Roesland scheisse.' Graag zou ze een cursus Nederlands volgen. Maar: 'Pfff, ze zien me al komen…'
Irvana werkt als nachtclubprostituee in het Nederlands-Duitse grensgebied bij Venlo. Voor 175 euro per uur - exclusief drankjes - verwent ze klanten in een luxe, sfeervolle kamer. Gezamenlijk gebruik van een king- size bubbelbad kost extra. Ze speelt in de eredivisie van de seksbranche. De heren die haar club frequenteren willen klasse en betalen daar grif voor. Urenlang als een standbeeld achter een verleidend verlicht raam zitten, of even lang in kou of regen wachten op cliënten is er voor haar niet bij. Toch kan Irvana's positie verre van rooskleurig worden genoemd. Sinds de opheffing van het bordeelverbod - ruim anderhalf jaar geleden - is het gedaan met haar relatief rustige en veilige bestaan.
Als eerste natie ter wereld koos Nederland ervoor om de prostitutie in de wet te verankeren. De branche moest een transparante en nette bedrijfstak worden, opdat uitwassen als vrouwenhandel en onhygiënische toestanden definitief tot het verleden behoorden. Een nobel streven, maar in de praktijk liep het meestal anders. Prostituees die zich hier jarenlang 'gedoogd' wisten, waren ineens illegaal. Tenminste, als ze zich niet aanpasten aan de situatie. Volgens de nieuwe wet is namelijk iedere hoer sinds oktober 2000 een zzp'er (zelfstandige zonder personeel) die gewoon belasting moet betalen. Weinig meiden accepteerden deze 'financiële aderlating' en velen zetten hun werkzaamheden voort in de illegaliteit. Een vrijwel identiek verhaal ging op voor bordelen. Die werden heuse ondernemingen, met vergunningsvoorschriften en de verplichting om voor werkneemsters sociale premies af te dragen. Het gevolg was enerzijds dat menig bordeelhouder het voor gezien hield en anderzijds, dat nogal wat prostituees ten prooi vielen aan kwaadwillende pooiers.

Meisjes die weigeren te voldoen aan ‘bijzondere wensen’ van klanten, staan soms verschrikkelijke sancties te wachten

Irvana kan er uit ervaring over meepraten. Ze werd uit haar troosteloze woonplaats in de buurt van Minsk weggelokt, met het vooruitzicht op een goede baan in de Duitse of Nederlandse horeca. Met een toeristenvisum voor drie maanden bracht 'een kennis' haar per auto naar Duitsland. 'Ik snap nog steeds niet hoe het kwam dat ik me toen zo suf en ziek voelde,' vertelt ze. 'Het enige dat ik me herinner is, dat we 's nachts de Pools-Duitse grens passeerden. Verder weet ik niets meer. Toen ik wakker werd lag er een hoopje witte poeder naast me op het nachtkastje. Cocaïne. Na een tijdje kwam er een Duitser naar me toe. 'Hup, neuken jij, Russenschlampe' zei hij.' Hoeveel mannen sindsdien haar bed deelden; ze kan er alleen maar naar gissen. 'Constant werd ik onder de coke gehouden.' Ternauwernood ontsnapte Irvana de hel. Een poosje zwierf ze anoniem rond. Toen ging het weer enigszins bergopwaarts. Ze leerde een man kennen, die zich over haar ontfermde. 'Een pooier, ja. Maar wel een goeie. Hij beschermde mij een beetje, verstehst? En hij had werk voor me.' De 'goeie man' zorgde voor een woning en al snel raakte ze bevriend met andere Russinnen in de Nederlandse nachtclub. Ze winkelden samen, gingen op stap en praatten veel. Maar die tijden zijn voorbij. Vlak na de legalisering voerde politie een reeks invallen (razzia's noemt Irvana ze) uit in de talrijke Limburgse nachtclubs. Met busjes tegelijk werden de prostituees afgevoerd; flink wat pooiers - onder wie Irvana's 'beschermengel'- gaven de pijp aan Maarten. Haar vriendinnenclubje viel uiteen. Sommigen beproefden hun geluk in dure discotheken en hotels. Anderen kozen voor de parkeerplaatsprostitutie, of louche escortbedrijfjes. Irvana kwam terecht in het even ongure clubcircuit, waar seksbazen haar laten rouleren tussen nachtclubs in Nederland en Duitsland. Over die clubscene doen de meest ijzingwekkende verhalen de ronde. Meisjes die weigeren te voldoen aan de 'bijzondere' verlangens van klanten, staan sancties te wachten die zelfs kunnen in hun gewelddadige dood kunnen ontaarden.

Sinds de legalisering verdwijnt het merendeel van de prostituees in het illegale circuit en loopt het risico vogelvrij te worden

Volgens het Haagse SP-raadslid Ingrid Gyömörei, die meer dan eens haar oor te luisteren legde bij het rode lampen-district in de Residentie, is de kans levensgroot dat prostituees door de legalisering in verkeerde handen vallen. 'Slechts een heel klein percentage van de vrouwen heeft een eigen netwerk. Het merendeel verdwijnt in het illegale circuit en loopt het risico vogelvrij te worden. Van alle kanten worden ze opgejaagd. Vooral Oost-Europese vrouwen.' Gyömörei maakt zich ook ernstig zorgen over de gezondheid van de zo kwetsbare groep. Tijdens een bezoek aan het Haagse gezondheidscentrum kreeg het SP-raadslid te horen, dat het dagelijkse prostitutie-inloopspreekuur van artsen drastisch minder geïnteresseerden trekt. 'Vroeger werd de deur daar platgelopen. Nu is de controle op bijvoorbeeld geslachtsziekten grotendeels weggevallen.'
'Op zichzelf zijn de afschaffing van het bordeelverbod en de invoering van het vergunningensysteem gunstig,' stelt SP-Kamerlid Jan de Wit. 'Het biedt de kans om via het stellen van voorwaarden over bijvoorbeeld hygiëne en werkomstandigheden de prostituees beter te beschermen. Tegelijkertijd zien we dat daardoor nu de exploitanten in de problemen komen en steen en been klagen dat het te duur wordt en dat ze geen dames meer kunnen krijgen.
In plaats van werken in clubs kiezen zij voor de escortservice of voor illegale activiteiten.
Daar heeft de overheid nauwelijks greep op en dat kan risico's inhouden voor deze vrouwen.' 'Eén van de effecten van de afschaffing is, dat prostitutie nu gewoon als arbeid wordt gezien. Eigenlijk is dat heel vreemd. Kijk alleen maar naar wat er in mijn woonplaats Heerlen gebeurt. Onder de heroïnehoertjes in Heerlen geldt een soort rangorde. De betere vrouwen werken in de gedoogzone; de rest loopt - wanhopig zoekend naar rondscheurende klanten - door de stad. Bovendien zijn ze gedwongen ook nog eens veel lagere tarieven te vragen dan hun collega's in de gedoogzone. En dat gebeurt dan in feite allemaal onder het mom van arbeid. Bizar! In Heerlen zijn al een stuk of zes heroïnehoertjes vermoord en regelmatig vinden er verkrachtingen plaats.'

De overheid ziet de maatregel kennelijk als een eindpunt. Terwijl het niet meer is dan een begin, een eerste stap

Op papier leek legalisering een goede ontwikkeling. Waar is het dan toch fout gegaan? 'De gemeenten verlenen een vergunning - of niet - en dat was het,' vat Marieke van Doorninck de praktijk samen. Van Doorninck is woordvoerder van de Mr. A. de Graaf Stichting, het instituut voor prostitutievraagstukken. Volgens haar schort het vooral aan visie bij de overheden. 'De legalisering is een proces dat je moet begeleiden. Niet alleen de sector en de vrouwen zelf, maar ook het GAK, de Sociale Dienst en de fiscus bijvoorbeeld. Mensen die daar werken, moeten de prostitutie niet langer zien als iets waar ze geheimzinnig over moeten doen. Ook dat zal bijdragen aan de acceptatie. De seksbranche heeft altijd geleefd en gefloreerd in de illegaliteit. Als overheid moet je laten zien, dat de andere kant beter is. Dat investeren in bijvoorbeeld de brandveiligheid van clubs en legaal werkende vrouwen op de lange duur gewoon geld scheelt. Bij dat begeleidingstraject hoort ook informatievoorziening naar het grote publiek. Uiteindelijk moet de prostitutie gezien worden als een onderdeel van onze maatschappij. Want daar heb je met die legalisering toch voor gekozen!'
Hoe ziet Van Doorninck de toekomst van de prostitutie? 'Er zijn nog niet veel dingen gebeurd die mij hoopvol stemmen. Het hele wereldje is veel vluchtiger geworden. Met name de positie van vrouwen die niet uit EU-landen komen is danig verslechterd. Zij zijn veel kwetsbaarder. Wat ik ook tekenend vind is dat juist nu de subsidiëring van onze Stichting - en de Rode Draad (de belangenorganisatie van en voor (ex-)prostituees) erg moeizaam verloopt. Natuurlijk was ik blij met de opheffing van het bordeelverbod, maar sommige overheidsinstanties - met name de lagere overheden zien de maatregel kennelijk als een eindpunt. Terwijl het niet meer is dan een begin, een eerste stap. Ja, ook daar ligt een taak voor de politiek. Maar laten we eerlijk zijn, prostitutie is geen onderwerp waar makkelijk mee te scoren valt.'

Eerst gedoogd, nu alleen en onzeker. Eerst in de schemer, nu in een pikdonkere nacht. Irvana raakte van de regen in de drup. Je merkt het niet aan haar, maar het kan haast niet anders of ze leeft voortdurend in angst voor een razzia en voor de Schweine die gore dingen willen en voor pooiers die haar iets aandoen als zij dat weigert. Uit het milieu stappen en legaal gaan werken? Een werkvergunning zit er niet in voor Irvana, want die krijg je alleen als je uit een EU-land afkomstig bent. Bovendien: 'Dan moet ik naar allerlei instanties toe en die weten toch niks.'