SP :: Publicaties :: Tribune

Waartoe patent op het leven zelf leiden kan

Menselijke harten als handelswaar

Wie met veel bloed, zweet en tranen een nieuwe techniek ontwikkelt, verdient bescherming tegen na-apers die zonder al die moeite rijk willen worden met dezelfde uitvinding. Daarover is brede overeenstemming op de wereld en daarom werken we met patenten. Maar als je iets verandert in de genen van levend materiaal, heb je dan ook het alleenrecht op dat gewijzigde leven? Of volstaat bescherming van de aanpassingsmethode? Een beeld van de strijd om patenten op het leven zelf.

Het Zwitserse biochemisch concern Novartis kreeg op 3 mei van dit jaar een Europees patent op menselijke en dierlijke organen die op een bepaalde wijze genetisch zijn gemanipuleerd. Het bedrijf benut daarmee de nieuwe regels van het Europees Patent Verdrag, dat vorig jaar in werking trad. Ook in mei 2000 discussieerde de Tweede Kamer over patenten op leven. Aanleiding daarvoor was de verplichting om vóór 1 augustus de nationale Octrooiwet aangepast te hebben aan de Europese regelgeving. Van Europa moet Nederland patenten mogelijk maken – niet alleen op technieken om het leven genetisch te veranderen, maar ook op levend materiaal zelf. Wat dat betekent, schetste SP-Kamerlid Remi Poppe in het debat: ‘Voor mensen bedoelde harten kunnen dan gepatenteerd worden alsof het stofzuigers zijn en daarmee gereduceerd worden tot handelswaar.’
Een brede coalitie van maatschappelijke organisaties had er voorafgaande aan de Kamerdiscussie hartstochtelijk voor gepleit de wet níet aan te passen. Tegen eigendomsrechten op vormen van leven werden ethische bezwaren ingebracht, gewezen werd op stagnatie van medisch onderzoek doordat niet gewerkt mag worden met organen ‘van de concurrent’. En in de landbouw – zo vrezen de tegenstanders – leidt het patenteren van genen onherroepelijk tot versterking van de monopoliepositie van enkele landbouwreuzen, ten koste van vooral de boeren in de ontwikkelingslanden. ‘Patenten zijn ook helemaal niet nodig om de ontwikkelingskosten van nieuwe gewassen terug te verdienen,’ liet het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt bovendien weten. ‘Het kwekersrecht volstaat hiervoor.’

De meerderheid van de Nederlandse politiek wijst de eigendomsrechten op (gemanipuleerd) leven af

Niet alleen een breed front in de samenleving, maar ook de meerderheid van de Nederlandse politiek wijst de eigendomsrechten op (gemanipuleerd) leven af. Slechts VVD en D66 willen de Europese regels wél graag invoeren; de hele oppositie plus regeringspartij PvdA zien dat niet zitten. In 1997 dwongen zij staatssecretaris Ybema (D66) ertoe de Europese richtlijn voor vernietiging voor te dragen bij het Europese Hof. En hoewel er in die zaak nog geen beslissing is genomen, wilde de regering nu toch de Octrooiwet aanpassen. Wát Ybema echter ook probeerde: de Kamer hield ook nu voet bij stuk. Uiteindelijk bleef er voor de staatssecretaris niets anders over dan het voorstel in te slikken. Hij heeft nu advies gevraagd aan de Raad van State en wil later weer terugkomen in de Kamer. Of de overwinning op Ybema echt zoden aan de dijk zet, is overigens maar zeer de vraag. Poppe: ‘Een bedrijf dat zijn octrooiaanvraag afgewezen ziet op basis van de Nederlandse regels, zou wel eens een heel gewillig oor kunnen vinden bij de rechter. Zoveel hebben de Europese verdragen al wel te vertellen, zelfs in kwesties als deze.’

Europarlement gaat ‘om’ terwijl het draagvlak in de EU-landen totaal ontbreekt

De gang van zaken rond de patent-richtlijn toont onthullend aan hoe ver Europa afstaat van de maatschappelijke realiteit. In 1995 verwierp het Europees Parlement na jarenlange debatten een ontwerp-richtlijn die patenten op leven mogelijk maakt. Einde discussie, zou je denken. Maar nee, zo snel geven de Europese Commissie en de agrarische en farmaceutische concerns niet op. De druk werd opgevoerd, met nog luxere diners voor de parlementariërs en met gecharterde mensen in rolstoelen en ‘No patent – no cure’ T-shirts: zonder patent geen genezing. In 1997 ging het Europarlement om. Een nieuwe richtlijn – die nauwelijks verschilde van de oude – werd wel goedgekeurd: ook op planten en dieren kan na inwerkingtreding van de regels patent verkregen worden. Bepaald werd verder dat de nationale wetten van de EU-landen vóór 1 augustus 2000 aangepast moeten zijn aan de nieuwe regels. Een actueel overzicht van de stand van zaken laat echter zien dat hiervoor nauwelijks animo bestaat. De Duitse Bondsdag wil niets weten van aanpassing. Hetzelfde geldt voor de Franse regering, die erop wijst dat de richtlijn strijdig is met drie nationale wetten. België heeft nog geen enkele actie ondernomen, Oostenrijk heeft heel veel bedenkingen en Spanje en Ierland maken geen enkele haast. Nederland en Italië tenslotte hebben vernietiging van de richtlijn gevraagd. En alleen Engeland, Denemarken en Finland schijnen de nieuwe regels wel te zien zitten.

Biopiraten kapen de ‘vrije boom’ Al minstens 2000 jaar lang zijn de bijzondere eigenschappen van de neemboom bekend. Zijn olie is geschikt voor medische doeleinden en hij produceert een stof waar schadelijke insecten als sprinkhanen en aardappelkevers niet tegen kunnen. Vooral in India is de boom erg populair, ook al omdat het traditie is dat iedereen vrij gebruik mag maken van zijn nuttige werking. (De oorspronkelijke naam Azad-Darakth betekent vrije boom.) Het sprookje van de wonderboom werd echter wreed verstoord toen het westerse bedrijfsleven hem rond 1970 ontdekte en voor zichzelf opeiste. Inmiddels is de prijs van neemzaadolie zo ver opgedreven dat de Indiase bevolking hem niet meer kan betalen, en hebben Japanse en Amerikaanse bedrijven zich van zo'n 90 neem-patenten verzekerd. Rechten van Indiase boeren die stap voor stap de eigenschappen van de boom in kaart brachten, tellen niet mee. Biopiraten als de Amerikaanse agro-chemiereus W. R. Grace hebben veel meer macht. In de woorden van de prominente Indiase wetenschapper en milieu-activiste Vandana Shiva: ‘Vijfhonderd jaar geleden hebben de Europeanen Amerika gekoloniseerd. Tegenwoordig gaat het erom het leven zelf te koloniseren.’ Toch was er onlangs ook een lichtpuntje te melden: ondersteund door een half miljoen handtekeningen vocht Shiva samen met enkele westerse sympathisanten een neempatent van Grace aan bij het Europees Octrooi Bureau. In de zaak is op 10 mei 2000 uitspraak gedaan: het patent is vernietigd.

Dossier genetische manipulatie

De echte Tribune is veel dikker en veel mooier! Wil je een jaar lang de Tribune in huis voor slechts 13 euro? Vul dan het aanvraagformulier in!