SP :: Publicaties :: Tribune

Agnes Kant over de dilemma’s van genetische manipulatie

‘In de gezondheidszorg gaat het om redden, in de landbouw om opbrengst’

Hoe weeg je menselijk lijden af tegen een respectvolle benadering van dieren? Wie mag beslissen welke genetische aanpassingen wël mogen, en welke niet? En hoe beperk je de macht van het farmaceutisch kapitaal? SP-Kamerlid Agnes Kant reageert op dilemma’s die spelen bij de toepassing van genetische manipulatie in de gezondheidszorg.

Voor gebruik in de landbouw wijst de SP genetische manipulatie volledig af. Waarom ligt dat anders als het om de gezondheidszorg gaat?
‘Er zijn twee belangrijke verschillen: het risico en het doel. In de landbouw werk je niet in een gesloten laboratorium, maar in de open lucht. Je hebt de omstandigheden niet in de hand; je kunt ongewenste verspreiding veel moeilijker tegengaan. Daar komt het doel bij. In de gezondheidszorg gaat het erom mensenlevens te redden, ernstige ziekten te bestrijden. In de landbouw gaat het om méér opbrengst, terwijl daar niet de oorzaak ligt van de honger in de wereld.’

De SP is niet principieel tegen genetische manipulatie?
‘Principieel is in dit verband een raar woord. Wij werken niet met absolute waarheden, met dogmaÕs. Wij zeggen niet geen genetische manipulatie omdat god of de natuur het zo geschapen heeft. Het gaat altijd om een afweging tussen de voordelen en de nadelen. Bij elke mogelijke toepassing zul je steeds opnieuw die afweging moeten maken en dat moet je uiterst zorgvuldig doen.’

Wie moet dat doen, wie moet bepalen wat wél en wat níet kan?
‘Dat moet de politiek doen. Dat wil zeggen, wij met ons allen, via de vertegenwoordigers die wij kiezen. Belangrijk hierbij is, dat de beslissingen vallen na brede maatschappelijke debatten. Wat beslist níet moet gebeuren, is dat we de beslissingen overlaten aan een handjevol deskundigen. Natuurlijk moet je die er wel bij betrekken, maar juist omdat het een hele brede afweging moet zijn – waarin alle facetten meegenomen worden – moet het geen zaak worden van experts alleen.’

De SP wil veel meer bemoeienis van de overheid met het onderzoek naar genetische manipulatie en de mogelijke toepassingen ervan. Hoe realiseer je dat? Is het wel mogelijk?
‘Ik zeg niet dat het makkelijk is, maar vanwege de onvoorstelbare gevolgen als het fout loopt, zullen we als samenleving zéker moeten weten dat er geen dingen gebeuren die maatschappelijk ongewenst zijn. Als commerciële bedrijven beslissen over onderzoek en ontwikkeling, dan zijn de keuzes die daarbij gemaakt worden per definitie sterk afhankelijk van de vraag wat kunnen we eraan verdienen? Er is dus alle reden om genetische manipulatie helemaal uit de handen van de commercie te halen. Nu weet ik ook wel dat dit in de huidige maatschappij niet goed voorstelbaar is. Maar je zou op zijn minst moeten zoeken naar een financieringsvorm die rechtstreekse invloed van het bedrijfsleven uitsluit. Daarbij kun je denken aan bekostiging van toegelaten onderzoek uit een onderzoeksfonds dat gevoed wordt door de overheid en het bedrijfsleven. In ruil voor bijdragen aan dat fonds zouden ondernemingen, onder strikte voorwaarden, gebruik kunnen maken van de verworven kennis en bepaalde producten vervaardigen.’

Is het onderzoek naar genetische manipulatie ten behoeve van de gezondheidszorg wel zoveel geld waard? Zijn er op dit terrein geen problemen die eerder aangepakt moeten worden?
‘Natuurlijk is er dringend heel veel geld nodig om de schandalige zaken aan te pakken die je nu in de zorg tegenkomt. Maar ik vind niet dat je dat tegenover nieuwe ontwikkelingen moet zetten. Je moet ook niet zeggen: ik ben tegen die en die behandeling omdat hij te duur is. Waar wel een probleem ligt, is dat de farmaceutische industrie kijkt waar winst te halen is. En dus – om een voorbeeld te geven – veel investeert om middelen te ontwikkelen waardoor mensen ongezond kunnen leven en eten en toch geen te hoog cholesterolgehalte krijgen. Aan zo’n middel valt veel te verdienen, terwijl het probleem wat mij betreft beter voorkomen kan worden: met een gezonde leefwijze en een verstandig eetpatroon. Waar het dus op neer komt, is dat je er als samenleving greep op moet krijgen in welke onderzoeken wel en in welke onderzoeken geen geld gestoken wordt. Bijvoorbeeld via het onderzoeksfonds dat ik net noemde.’

De SP wijst transplantatie van organen van genetisch gemanipuleerde dieren in mensen volledig af, op zijn minst totdat hierover een breed maatschappelijk debat is gevoerd. Waarom? Er is toch een tekort aan orgaandonoren?
‘De risico’s van dergelijke xenotransplantaties zijn te groot. Niet alleen het gevaar van afstoting, maar vooral het reële gevaar dat dieren virussen met zich meedragen die door transplantatie overgedragen worden op mensen. De gevolgen zijn dan niet te overzien. Vaak wordt hierbij de parallel getrokken met het aidsvirus, waarvan de wetenschap aanneemt dat het van aap op mens is overgedragen. En over het gebrek aan donoren: in de praktijk blijkt dat veel mensen geen donorcodicil tekenen, terwijl ze er eigenlijk helemaal geen bezwaar tegen hebben om donor te zijn. Blijkbaar denken we niet graag na over het einde. Onze fractie pleit daarom voor een geen-bezwaar systeem. Daarbij is iedereen automatisch donor, behalve de mensen die bezwaren hebben laten registreren. Ik vind dat je van iedereen mag verlangen hierover na te denken. Er sterven nu mensen onnodig, en bovendien: we kunnen allemaal een donororgaan nodig hebben.’

Genetisch onderzoek maakt het ook mogelijk voorspellingen te doen over de kans dat iemand een bepaalde ziekte krijgt. Dat biedt voordelen op het terrein van preventie. Dat moet jou toch aanspreken?
‘Het biedt voordelen, bijvoorbeeld bij de vroegtijdige opsporing van darmkanker. Maar ook hierbij pleit ik voor uiterste terughoudendheid, want in handen van de commercie kan het ook voor veel ellende zorgen. Ik kan zo via Internet in de VS een genetische test bestellen om na te gaan of ik een erfelijk bepaalde verhoogde kans heb op het krijgen van borstkanker. Als ik nu bestel, heb ik hem over een paar dagen in huis. En wat dan? Stel dat de test positief is, wat moet ik dan? Niemand die me daarop voorbereid, niemand die me vertelt wat ik met het resultaat moet doen. Ik vind het onverantwoord dat bedrijven op deze manier geld verdienen aan de angst van mensen. En waar leidt het toe als genetische tests steeds meer ingeburgerd raken? Moeten we naar de perfecte mens toe? De maatschappelijke gevolgen hiervan worden enorm onderschat. Als het normaal wordt om te laten onderzoeken of jouw ongeboren kind mongoloïde is, hoe lang ben je dan nog vrij om te kiezen dat het kind geboren wordt? En hoe lang duurt het nog voordat de maatschappij zegt: je hebt er zelf voor gekozen, draai dan ook maar op voor de financiële gevolgen? Nog een ander gevaar is dat verzekeringsmaatschappijen genetische tests gaan gebruiken om mensen uit te kunnen sluiten die een te groot risico vormen. Dan blijft er van de solidariteit in de zorg echt níets meer over. Met de techniek om de menselijke genen te kunnen lezen, is kortom niets mis. Maar we moeten er verschrikkelijk voor waken dat de wetenschap vóór de mensheid gebruikt wordt, en niet tegen mensen.’

Dossier genetische manipulatie

De echte Tribune is veel dikker en veel mooier! Wil je een jaar lang de Tribune in huis voor slechts 13 euro? Vul dan het aanvraagformulier in!