SP :: Publicaties :: Tribune

"Ik heb er genoeg van te moeten aanzien dat vrouwen, kinderen en mannen sterven aan aids of slaapziekte terwijl er behandeling voor bestaat betaalbaar kan zijn," zegt dr James Orbinski, internationaal voorzitter van Artsen Zonder Grenzen. "Ik heb er genoeg van dat winst de voorrang krijgt boven het recht op gezondheid. Genoeg van de logica die zegt:

Wie niet kan betalen, sterft

Tekst Herman Beekers Foto Marleen Daniels/HH

Ieder jaar sterven zo'n 17 miljoen mensen aan infectieziekten. Negen van de tien slachtoffers vallen in de ontwikkelingslanden. Ziektes als malaria, slaapziekte en tuberculose zijn massamoordenaars, vooral in de tropen. Boosdoeners als de malariamug en de tseetseevlieg zijn niet uit te roeien. Dus helpt alleen behandeling of vaccinatie, medicijnen dus. Maar de farmaceutische industrie investeert vrijwel niets in medicijnen voor tropische ziekten. De arme mensen die eraan lijden, brengen immers geen geld in het laatje. De lifestyle-kwalen van het rijke Westen – zoals impotentie en zwaarlijvigheid – díe zijn commercieel pas interessant. Tussen 1975 en 1997 zijn wereldwijd 1223 nieuwe medicijnen geïntroduceerd, maar daarvan zijn er niet meer dan dertien bestemd voor tropische ziekten.
Speciaal aan geneesmiddelen, in vergelijking met andere producten, is de manier waarop ze hun geld moeten opbrengen. De vervaardiging zelf vergt over het algemeen geen kostbare productieprocessen of grondstoffen en is dus meestal heel goedkoop. Het krioelt in de wereld dan ook van de fabriekjes die pillen kunnen draaien. Maar de enorme kosten van research and development (R&D) maken dat vrijwel uitsluitend grote, kapitaalkrachtige concerns nieuwe geneesmiddelen kunnen ontwikkelen. Voor minder dan een miljard gulden krijg je geen nieuw middel op de markt. De hele wereld is daarmee afhankelijk geworden van de vraag voor welke medicijnen deze conglomeraten een "markt" zien, of niet. Dat de hoge R&D-kosten dubbel en dwars doorberekend kunnen worden aan de consument, daarvoor zorgt het patentrecht. Een patent geeft de "uitvinder" tientallen jaren het alleenrecht om te bepalen wie het product mag maken of verkopen én wat het gaat kosten. Het zijn met name de nieuwe, gepatenteerde geneesmiddelen (zoals die voor aids) die voor de meeste mensen in ontwikkelingslanden volstrekt onbetaalbaar zijn.
Niet ieder land erkent de patenten in andere landen. In Thailand kost Fluconazole, een medicijn tegen (aids-gerelateerde) meningitis, anderhalve gulden per dag. In Kenia 44 gulden. Louter omdat in Thailand het patent niet beschermd is en in Kenia wel. Zo "kopieert" ook de industrie in India er lustig op los. "Piraterij!" noemen de westerse concerns dat. Op hun aandringen kwam in de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in 1994 het TRIPS-verdrag tot stand (Trade Related Intellectual Property agreement). Volgens TRIPS moeten alle bij de WTO aangesloten landen de bescherming van patenten, minstens 20 jaar, in hun nationale wetgeving opnemen. Het verdrag treedt dit jaar in werking; soms is uitstel mogelijk tot uiterlijk 2006. Het zal niet verbazen dat de farmaceutische reuzen TRIPS toejuichen, waarbij ze er graag op wijzen dat daardoor de innovatie wordt bevorderd in landen als India. Ze vergeten echter dat ook in het meer ontwikkelde deel van de wereld het patentrecht veelal pas erkend werd nadat de eigen industrie op een hoog peil was beland. Duitsland, Italië, Japan en Zweden gingen allemaal pas overstag tussen 1968 en 1978.

"Ruim een derde van de wereldbevolking is nu verstoken van essentiële medicijnen. Dat is onaanvaardbaar"

TRIPS zal nog meer (nieuwe) medicijnen in nog meer landen nog duurder maken. Artsen Zonder Grenzen en Health Action International stelden deze dreiging aan de kaak tijdens de (mislukte) WTO-bijeenkomst in Seattle, eind vorig jaar. Zij riepen de lidstaten op de "falende markt" te corrigeren. "Ruim een derde van de wereldbevolking is nu verstoken van essentiële medicijnen," zegt Ellen 't Hoen van Artsen Zonder Grenzen. "Dat is onaanvaardbaar. Ook de WTO en de Wereldgezondheidsorganisatie moeten zich hiermee serieus bezig houden."
Zelfs in het TRIPS-verdrag wordt erkend dat nood wet breekt. Zo mogen regeringen in ernstige situaties een gepatenteerd medicijn goedkoper uit een ander land invoeren (parallelle import). Of een binnenlands bedrijf zonder toestemming van de patenteigenaar vergunning geven het geneesmiddel goedkoper te produceren, als de gezondheidssituatie dat vereist (dwanglicentie). Een hoog opgelopen conflict met Zuid-Afrika laat echter zien hoe de westerse ondernemingen hiermee omgaan. De regering van Mandela ontwierp – vooral met het oog op bestrijding van de aids-epidemie – twee jaar geleden een wet om aan betaalbare medicijnen te komen door parallelle import en dwanglicenties. De Amerikaanse farmaceutische industrie klaagde daarop dat haar intellectuele eigendomsrechten werden bedreigd. De regering-Clinton sprong in de bres voor de concerns en dreigde Zuid-Afrika met handelssancties. Eenenveertig westerse ondernemingen dienden een klacht in bij het Hooggerechtshof in Pretoria. Pas toen demonstranten in de VS deze cynische aanpak aan de kaak stelden, kwam er aandacht voor de kwestie in de Amerikaanse media. Na aanhoudende kritiek zag president Clinton zich gedwongen water bij de wijn te doen tijdens de WTO in Seattle. Hij verklaarde dat in geval van "ernstige gezondheidsbedreigingen" de VS zijn handelsbeleid zo zal aanpassen "dat mensen in de armste landen het niet hoeven te stellen zonder de onmisbare medicijnen. Landen als Zuid-Afrika kunnen op onze steun rekenen." Toch is de aanklacht van de industrie tegen Zuid-Afrika nog steeds niet ingetrokken.
"TRIPS heeft de zaak op scherp gezet, maar het probleem is er al veel langer," stelt Ellen 't Hoen vast. "Namelijk dat er geen geneesmiddelen ontwikkeld worden voor tropische ziekten en dat bestaande geneesmidddelen te duur zijn voor grote delen van de wereldbevolking."
De problemen worden zelfs steeds nijpender doordat (bijvoorbeeld) vormen van tubercoluse resistent geworden zijn tegen "oude", patentvrije antibiotica.
"Er moet een internationale R&D-agenda komen. Om gezamenlijk vast te stellen welke medicijnen er ontwikkeld moeten worden en de farmaceutische industrie daarop aan te spreken. De rekening moet vervolgens eerlijk verdeeld worden. Daar mag best publiek geld aan te pas komen, maar daar moet dan ook publieke controle tegenover staan. Op de werkelijke kosten van die R&D, want daarin komt de industrie met zwaar opgeklopte cijfers. Op de prijs waarvoor die middelen verkocht gaan worden. Op de vraag of de ontwikkelingslanden wel mee kunnen profiteren van de vruchten van de R&D."

"We mogen de farmaceutische concerns toch wel aanspreken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid?!"

De bekende Amerikaanse econoom Jeffrey Sachs stelt voor dat de overheden een "kunstmatige markt" scheppen voor de farmaceutische industrie. Simpel samengevat: vul een zak met een miljard gemeenschapsgeld en zeg tegen de fabrikanten: "Alsjeblieft. Dit is voor de eerste de beste die een vaccin tegen malaria komt brengen." Ellen 't Hoen loopt niet warm voor het idee van Sachs. "Solidariteit vanuit de rijkere landen is prima. Maar het is nergens voor nodig dat de consumenten hier de rekening moeten betalen. De fundamentele kwestie is dat we de farmaceutische concerns toch wel mogen aanspreken op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid?! Zij stellen zich altijd op als onderdeel van het gezondheidssysteem. Ze overleggen met de politiek, landelijk en wereldwijd, over het beleid. Dan mag je toch van ze verwachten dat ze genoegen nemen met iets minder winst in geld als ze daarvoor enorme gezondheidswinst kunnen terugkrijgen."
Artsen Zonder Grenzen is samen met Health Action International en Consumer Project on Technology een internationale campagne gestart voor de beschikbaarheid van essentiële medicijnen. 't Hoen: "Naast eerdergenoemde maatregelen moet er meer technologieoverdracht komen naar ontwikkelingslanden, zodat ze zelf meer medicijnen kunnen produceren. En vooral moeten de geneesmiddelenprijzen in de ontwikkelingslanden omlaag. Door híer de R&D-kosten terug te verdienen, en dáár te verkopen tegen productiekosten met een kleine opslag. Daar hoeft de industrie geen veer voor te laten. Die eisen gaan we dit jaar met kracht naar voren brengen. Met als doel dat we nooit meer hoeven te zeggen aan patiënten in ontwikkelingslanden: Sorry, u zult doodgaan aan het falen van de Markt."

De echte Tribune is veel dikker en veel mooier! Wil je een jaar lang de Tribune in huis voor slechts 13 euro? Vul dan het aanvraagformulier in!