SP :: Publicaties :: Spanning

Liever een debat dan een etiket

Tekst: Ronald van Raak en Arjan Vliegenthart

Sommige politici noemen zichzelf ‘kosmopolitisch’, ‘progressief’ en ‘vrijzinnig’. En beschuldigen anderen van ‘nationalisme’, ‘conservatisme’ en ‘populisme’. Het politieke debat wordt steeds minder gevoerd door politici in de Tweede Kamer en steeds meer door spindoctors in de media.

In zijn boek Lange Poten geeft journalist Peter Middendorp een ontluisterend beeld van de politieke mores van de Haagse journalistiek. Gebaseerd op zijn verhalen als ‘vreemdeling in Den Haag,’ die dagelijks in het dagblad de Pers verschijnen, beschrijft hij hoe de politieke verslaggeving steeds minder beïnvloed wordt door het inhoudelijk debat en steeds meer door mediahypes. Het boek laat zien hoe het politieke debat verworden is tot de vraag wie de beste oneliners kan produceren. De anekdotes van Middendorp laten zien hoe spinnende politici en door commercie gedicteerde journalisten bijdragen aan de verschraling van het debat.

Het einde van het ideologische debat

Het boek van Middendorp laat op overtuigende wijze zien dat het politieke spel steeds minder wordt bepaald door ideologische debatten. Die vinden in ons land nauwelijks plaats, ook niet in de Tweede Kamer. Een discussie over de verhouding tussen overheid en markt, de toekomst van de Europese samenwerking, de oorlog in Afghanistan, het komt allemaal niet van de grond. Middendorp geeft in zijn boek geen verklaring voor deze ontwikkeling, maar wij denken dat dit alles te maken heeft met de onzekerheid van veel politici over de eigen beginselen. Van VVD tot GroenLinks heerst onzekerheid over de ideologische koers. Dit heeft een historische oorzaak: in de jaren negentig hebben deze partijen in meer of minder mate het neoliberalisme omarmd, de politiek van meer markt, minder overheid en meer eigen verantwoordelijkheid. Mede daardoor gingen politici zichzelf steeds meer zien als managers, die de BV Nederland moesten besturen. Daar waren volgens de meeste partijen geen grote inhoudelijke debatten voor nodig.

Etiketten plakken

In plaats van inhoudelijke debatten over hoe we in Nederland samen verder willen, wordt het politieke debat dan ook gekenmerkt door het plakken van politieke etiketjes op tegenstanders. Een dergelijke strategie is bijzonder effectief. Persoonlijke diskwalificaties worden door journalisten snel overgenomen en brengen de politicus veel publiciteit. Kamerleden kunnen lange en doorwrochte betogen houden in de Tweede Kamer, zonder dat iemand het opmerkt. Maar als je de persoonlijke aanval kiest heb je al snel een quote in de krant.

Bijna alle journalisten werken voor media waarvoor de reclame-inkomsten tellen. Onafhankelijkheid en commercie gaan niet samen. Ook journalisten bij de publieke omroep moeten de aandacht trekken. Dat kan het beste door ingewikkelde problemen terug te brengen tot eenvoudige persoonlijke tegenstellingen. Eigen onderzoek doen kost veel tijd en is te duur geworden. Wat opvalt in de verhalen van Middendorp is dat steeds meer journalisten leunen op de informatie die ze gratis krijgen aangeleverd. In ons land zijn ook steeds meer voorlichters actief die journalisten van informatie voorzien. Op dit moment zijn er zelfs meer voorlichters dan journalisten (grofweg 20.000 tegenover 15.000). Ook het aantal lobbyisten is de afgelopen decennia sterk toegenomen. Alleen al in het Europees Parlement zijn zo’n 15.000 lobbyisten actief. Ook hun primaire doel is het om journalisten te van informatie te voorzien die in hun eigen voordeel pleit.

Mediademocratie

Onze parlementaire democratie wordt steeds meer een mediademocratie. Belangrijk is niet alleen wat in de Kamer gebeurt, maar vooral ook daarbuiten. In de brede hal voor de Tweede Kamer verzamelen zich de parlementaire verslaggevers. Daartussendoor krioelen de voorlichters en de spindoctors. Zij vertellen de journalisten waarom de eigen politici zo goed en vooral ook waarom concurrenten zo slecht zijn. Dat spel van gedraai en gekonkel verplaatst zich vervolgens naar perscentrum Nieuwspoort en naar de cafeetjes rondom het Binnenhof. Nederland is een mediademocratie geworden. Het nieuws wordt niet gemaakt door politici die met elkaar discussiëren in de Tweede Kamer, maar door voorlichters die de media bewerken.

Dit heeft grote gevolgen voor het politieke debat, dat zich steeds meer verplaatst van de Tweede Kamer naar de media. Hier wordt de politieke strijd niet gevoerd door gekozen volksvertegenwoordigers, maar door spindoctors, die de media bestoken met plannetjes, rijp en groen. Journalisten nemen de plannen vaak nogal kritiekloos over. Over de inhoud van die voorstellen wordt in de Tweede Kamer weinig gediscussieerd. Daardoor worden de problemen niet opgelost en wordt geen verantwoording afgelegd. Deze manier van politiek bedrijven voedt het correcte beeld bij veel mensen dat politici veel beloven, maar weinig doen.

Gemakzuchtige wetenschappers

Niet alleen politici en journalisten, maar ook wetenschappers gaan mee in het etiketten plakken. Socioloog Dick Pels bijvoorbeeld noemt de SP ‘populistisch’, ‘provinciaal’ en ‘sociaal-nationalistisch’. Pels gebruikt het ‘hoefijzermodel’ om politieke partijen in te delen. Daarbij zou de PVV dicht staan bij de SP. Daarbij herhaalt hij het beeld dat door spinnende voorlichters de wereld in is gebracht. Daarvoor heeft Pels echter geen diepgaand onderzoek gedaan. Sterker nog, het beeld is zelfs weerlegd in Wat Wilders Wil, een themanummer van Spanning van februari 2008. Daarin heeft het Wetenschappelijk Bureau van de SP de uitspraken van Geert Wilders bestudeerd, de programma’s van de PVV bekeken en de stemmingen bij 250 moties vergeleken. Dit soort inhoudelijke onderzoek heeft Dick Pels niet gedaan. In plaats van onderzoek te doen naar het falen van de traditionele grote partijen, lijkt het erop dat sommige wetenschappers zich ook stevig laten beïnvloeden door spindoctors die hun eigen verhaal het liefst wetenschappelijk verteld zien.

Het kan ook anders

Het is gemakkelijk om mee te gaan met de mediademocratie, en de inhoudelijke politiek uit het oog te verliezen. Maar dit past niet bij de SP. Wel belangrijk is om op de lange termijn een band met mensen op te bouwen die niet door spinnende voorlichters en politici om zeep kan worden geholpen. Daarom besteedt de SP veel aandacht aan inhoudelijke discussies, onlangs nog over de integratienota Gedeelde Toekomst en de nota over internationale politiek Brandhaard Aarde. Volksvertegenwoordigers van de SP houden over het algemeen niet van proefballonnetjes, en doen grondig onderzoek voordat zij voorstellen lanceren. De SP belt aan bij mensen om te ‘buurten in de buurt’ en probeert door middel van acties mensen te betrekken bij de politiek. Dat is een manier van werken die ons een voorsprong geeft in de inhoudelijke discussie.

De SP heeft geen spindoctors. Tweede Kamerleden van de SP zijn zelden te vinden in Nieuwspoort en hangen niet met journalisten rond in de cafeetjes rondom het Binnenhof. Dat geeft ons soms een achterstand in de media. Maar ook dat is een politieke keuze. Blijven doorvragen over de inhoud en komen met goede voorstellen is op lange termijn het enige alternatief. Alleen zo kunnen we samen met de mensen voor wie wij zeggen op te komen, werken aan een beter Nederland. Niet alleen met woorden en beelden, maar met kritiek en voorstellen. En laat je ondertussen niet beplakken!

Lange Poten - Peter Middendorp
Uitgeverij Prometheus
ISBN 9789044612196
E 16,95

De echte Spanning is natuurlijk veel mooier! SP-leden kunnen zich op Spanning abonneren voor 12 euro per jaar. Niet-leden betalen 25 euro. Vul het aanvraagformulier in!

• Spanning :: Inhoud dit nummer
• Spanning :: Overzicht