SP :: Rapport :: Op dood spoor

www.sp.nl

Zoeken

De aanleiding: Een enkele anonieme oproep leidt tot massale acties

Op vrijdagochtend 2 juni wachtte de treinreizigers in de ochtendspits een vervelende verrassing: veel treinen reden niet omdat machinisten en conducteurs op grote schaal besloten hadden de dag te beginnen met een uitgebreid werkoverleg. Directe aanleiding was de onvrede over het plan van NS-reizigers om haar rijdend personeel te binden aan vaste trajecten. Maar op de achtergrond speelde veel meer. De commerciële koers die de NS volgt sinds haar verzelfstandiging had de machinisten en conducteurs in steeds toenemende mate duidelijk gemaakt dat hun belangen en die van de reizigers ondergeschikt zijn aan het streven naar winst. De voorafgaande jaren hadden de reorganisaties elkaar in sneltreinvaart opgevolgd en was er fors bezuinigd op personeel, onderhoud en materieel. Voor de arbeidsvreugde was dat bepaald niet bevorderlijk geweest. Bovendien stonden en staan de conducteurs in de frontlinie die de klachten van de reizigers opvangt – klachten over zaken waar ze zelf ook de balen van hebben.
Het voorstel van de trajectbinding maakt deel uit van het NS-toekomstplan Bestemming Klant. In het voorjaar heeft een krappe meerderheid van de georganiseerde NS’ers ingestemd met de eerste contouren ervan. Dat gebeurde schoorvoetend en vooral omdat er nadrukkelijk bij verteld werd dat het om een basisovereenkomst ging waarover verder onderhandeld zou worden, en waarbij gold dat het plan van tafel zou gaan als er geen draagvlak voor was. Voor iedere betrokkene was duidelijk dat in ieder geval het onderdeel ‘vaste trajectbinding’ door een meerderheid van de machinisten en conducteurs wordt afgewezen. Tot woede van het personeel stelde de directie van NS-reizigers echter vervolgens dat er een akkoord lag dat niet meer aangepast kon worden.
Op 29 mei overhandigden NS’ers een petitie aan hun directie, waarin de bezwaren tegen de plannen opgesomd werden en waarin onder andere stond: ‘Tijdens de voorlichtingssessies in de loods werd het personeel ingelicht over de toekomstplannen van de NS, geheten Bestemming Klant. De directie had het over een puzzel bestaande uit meerdere stukjes. Ging een puzzelstukje niet door dan was de hele puzzel van de baan. U vertelde er ook dat wanneer er geen draagvlak zou zijn voor de plannen ze niet door zouden gaan. Direct na de loodsbijeenkomsten heeft U een enquête gehouden en toen bleek al duidelijk dat er onder het rijdend personeel geen draagvlak was voor onder andere procesvereenvoudiging / productbinding. Het was aan U de taak om dit draagvlak te creëren.’
Nadat de petitie geen gehoor vond bij de directie, besloot een groep machinisten en conducteurs in actie te komen: het al genoemde werkoverleg van 2 juni. De oproep tot de actie werd gegeven in anonieme folders. Doordat het een actie was die buiten de vakbonden om georganiseerd werd, was het risico voor de initiatiefnemers om zich bekend te maken te groot. Een actieleiding ontbrak dan ook. De actie omvatte niet meer dan een enkele oproep, waarop spontaan massaal gereageerd werd doordat hij precies op het juiste moment kwam. Het gevolg hiervan was wel, dat de NS in de media de toon kon zetten. De actievoerders werden breeduit afgeschilderd als onverantwoorde figuren die de reizigers pesten en die niets willen doen aan de vertragingen. Een weerwoord van de actievoerders ontbrak vrijwel volledig – door het ontbreken van een actieleiding en door angst van individuele NS’ers om zich bekend te maken als actievoerder.
Binnen Solidair, het door de SP-opgezette platform voor mensen die de ontwikkelingen op de werkvloer in Nederland kritisch volgen, ontstond vervolgens het idee aan treinreizend Nederland de achtergronden te schetsen van de actie, en tegelijkertijd te onderzoeken hoe men aankijkt tegen acties als die van 2 juni, en tegen de privatisering van de NS. Dat resulteerde in de krant ‘Op het rechte spoor’.

Het onderzoek: de visie van NS-medewerkers en SP inspireert honderden mensen hun eigen visie te geven

‘Op het rechte spoor’ bevat een inleiding waarin de aanleiding voor de krant uitgelegd wordt. In de krant staan meningen van zes NS-medewerkers en de visie van SP-Kamerlid Van Bommel. Op de laatste pagina wordt gevraagd te reageren aan de hand van enkele vragen.
De NS’ers die in de krant aan het woord komen, nemen duidelijk afstand van de ‘trajectbinding’ en ook van de privatisering. Van Bommel pleit voor forse investeringen in het railvervoer en schaart zich achter de protesten. In de vragen wordt de mening gepeild over de acties, over de privatisering en over de krant zelf. Ook wordt de lezer gevraagd aan te geven of hij/zij reiziger is of NS-medewerker.
‘Op het rechte spoor’ is gemaakt in een oplage van 30.000 stuks. De krant is in de week van 11 tot 16 juli uitgedeeld op ongeveer 40 NS-stations. De meeste kranten zijn meegegeven aan treinreizigers. Waar het mogelijk was, zijn op de stations ook de NS-medewerkers opgezocht en is hen een krant overhandigd.
In totaal hebben 341 lezers de moeite genomen te reageren. De reacties varieerden van korte antwoorden op de vragen
tot paginagrote beschouwingen over de spoorwegen en over privatisering in het algemeen.
Bijna driekwart van de reageerders is treinreiziger, ruim een kwart NS’er
Zowel van de reizigers als het NS-personeel vindt een meerderheid de acties gerechtvaardigd. Onder de NS’ers ligt het percentage met deze mening duidelijk hoger. Van beide categorieën heeft 18 procent geen uitgesproken mening. Veelal betreft dat mensen die het terecht vinden dat er actie gevoerd wordt, maar zich afvragen of er geen ander middel was, of mensen die ervoor pleiten de acties vooraf aan te kondigen.

‘Ik kan de acties goed begrijpen,’ schrijft een reiziger, ‘ik werk zelf in de gezondheidszorg en weet hoe het is als je ‘basiswerk’ doet. De werkdruk en de onverschilligheid van ‘bovenaf’ zijn groot.’ Een ander: ‘Buitengewoon onplezierig, maar er is kennelijk geen andere keuze meer. Het stakingsrecht bestaat gelukkig nog.’ Weer een ander heeft begrip voor het standpunt, maar niet voor het gekozen actiemiddel: ‘Ik kan me goed voorstellen dat als alles gefaald heeft het personeel toch probeert om door middel van acties het belang van hun wensen door te laten dringen tot de top. Echter, vanuit het standpunt van de reiziger vind ik het uitermate vervelend geconfronteerd te worden met acties waarbij treinen uitvallen. De problemen die bestaan binnen de NS moeten naar mijn idee ook echt BINNEN de NS blijven.’ Veel anderen drukken zich kernachtiger uit: ‘Vervelend voor de reizigers, maar nodig.’ Of: ‘ Zeer goed.’ Een ander: ‘Zeker doen. Als praten niet helpt, en beslissers niet willen luisteren naar de medewerkers, is actievoeren een goed alternatief.’ En: ‘Niet prettig, wel begrijpelijk.’ Veel begrip heeft ook de volgende reiziger: ‘Groot gelijk. Als mensen 365 dagen per jaar met alle problemen worden geconfronteerd, dan moet je als reiziger toch kunnen opbrengen om een paar dagen wat moeilijkheden te trotseren.’ Een bijzonder strijdbare treinreiziger: ‘De acties moeten nog harder.’

Dat de krant tot resultaat heeft dat reizigers begrip krijgen voor de opstelling van de NS’ers, blijkt bijvoorbeeld uit de volgende reactie: ‘Op basis van dit krantje: begrijpelijk.’ Kritiek is er natuurlijk ook: ‘Prima, maar niet ten koste van de reizigers! Dan liever gratis vervoer over een bepaalde periode.’ Of: ‘Niet mee eens als de reiziger er de dupe van wordt. Kan het standpunt wel delen van het NS-personeel.’ En: ‘Onjuist en egocentrisch. De reizigers hebben reeds veel problemen met de spoorwegen door alle vertragingen, dus staken is uit den boze.’ Nog eentje: ‘Klantvijandig. Sinds 1903 heeft de vakbeweging nog niets nieuws bedacht.’ Van de NS’ers vindt driekwart de acties terecht. ‘Ik sta volledig achter mijn collega’s. Zo kan het niet verder!!’ En ‘Ik doe er zelf aan mee.’ Toch ook kritiek. ‘Had allemaal wat eerder gemoeten, en via de bondskanalen.’ ‘Noodgreep, persoonlijk houd ik niet van staken.’ Een uitgesproken negatieve reactie komt van – waarschijnlijk – een leidinggevende bij de NS. ‘Onverantwoord, en bovendien voor ons meer reden om extra geld te steken in project Autocon 2003, waardoor hopelijk alle conducteursfuncties geautomatiseerd worden.’

Privatisering wordt afgewezen door tweederde van de reizigers en driekwart van de NS-medewerkers. Uitgesproken voorstanders ervan zijn schaars onder de reageerders op de krant: één van elke vijf reizigers en één van elke 12 NS’ers.
‘Privatisering is slecht voor de treinreiziger en goed voor de aandeelhouders. Maar die zijn meestal geen treinreiziger,’ merkt een reiziger op. Een NS-medewerker: ‘Door de privatisering valt het bedrijf uit elkaar. Alles werkt langs elkaar en tegen elkaar, dit gaat ten koste van het werkplezier van het personeel en de veiligheid en stiptheid van het treinverkeer.’ Een kernachtige reiziger: ‘Idioot. Worden wij Thatcherland?’ Genuanceerdere meningen zijn ook gegeven: ‘Op zichzelf niet verkeerd, alleen vervelende bijwerkingen: versnippering van het net en duurdere kaartjes in verband met winstbejag.’ En: ‘Van concurrentie zal ook straks geen sprake zijn, zeker niet als onderdelen – baanvakken – afgestoten worden. Dan krijg je kleine monopolisten naast elkaar en dat kan nooit leiden tot een verbetering (zie Engeland).’ Een voorstander: ‘Ik denk dat dit een goede zaak is. Meer concurrentie zal de kwaliteit van de dienstverlening verbeteren. Bij het huidige monopolie van de NS is de reiziger het sluitstuk en is er geen overweging in kwaliteitsdenken.’ Nog één: ‘Als de klant als uitgangspunt wordt genomen geen slecht punt.’ Maar de grote meerderheid ziet er niets in. ‘Slechte zaak. OV is een kerntaak van de overheid. Niet iets om winst te maken.’ ‘Zeer slechte zaak, zeker voor de reiziger en de veiligheid.’ En een NS’er: ‘Geen Engelse toestanden. Maak er héél gauw een staatsbedrijf van.’
Het initiatief om de krant te maken wordt heel breed positief gewaardeerd. Begrijpelijk wellicht, want de mensen die zich eraan ergeren zullen niet snel reageren. Rond de 80 procent van de reageerders uit zich positief over de krant. Een groot deel van de overigen geeft geen duidelijke mening. Slechts een enkeling uit zich negatief. Opvallend is de enthousiaste toonzetting van een aantal reacties, met name van NS’ers. ‘Eindelijk openlijk bijval. Uitstekend initiatief.’ En ‘Bijzonder goed initiatief, ook opmerkelijk.’ Reizigers: ‘Goed, meningen en gedachten van direct betrokkenen zijn onontbeerlijk voor een objectieve kijk op de problematiek.’ ‘Goed, de klant weet nu wat er speelt.’ ‘Een betere manier om je mening aan de klant uit te dragen dan een wilde staking.’ En: ‘Goed, je ziet de dingen nu van een andere kant.’ Negatieve geluiden: ‘Eenzijdig, twijfelachtig dat de SP zich voor het karretje van de vakbond laat spannen.’ En: ‘Mosterd na de maaltijd.’ Tot slot nog een NS’er: ‘Zo’n krant had eigenlijk door de vakbonden naar buiten gebracht moeten worden.’
Als laatste werd in de krant gevraagd of men nog ander zaken kwijt wil die te maken hebben met de spoorwegen. Veel reageerders hebben daar gebruik van gemaakt. Voor een deel een onderstreping van een al eerder gegeven mening over de acties of privatisering en verder opvallend veel klachten over vertragingen en het slecht schoonhouden van de treinen (reizigers) en het gebrekkige onderhoud (NS’ers).

Enkele voorbeelden:

‘De veiligheid is nu bijna niet meer te garanderen door de bezuinigingen en storingen.’
‘Onvoldoende informatie over vertragingen.’
‘De vertragingen nemen toe, de vervuiling neemt toe.’
‘Laat, vuil, vies.’
‘NS verbieden te investeren in treinbedrijf Engeland.’
‘Reinheid een onderhoud aan materieel laten veel te wensen over.’
‘Niet alles in deze wereld draait om geld.’
‘Van circa 25% van de treinen waar ik in werk, doet de helft van de motoren het al enkele weken niet meer. Er zijn geen reserve-onderdelen en er is geen onderhoudscapaciteit. Er staan circa tachtig treinstellen stuk, weggeborgen in een loods in Amersfoort. Oorzaak: vastgelopen assen veroorzaakt door te weinig onderhoud.’
‘Het onderhoud van de treinen staat op een dusdanig laag pitje, dat er treinen rondrijden die niet het volledige vermogen kunnen leveren door defecten – wat dus weer vertragingen in de hand werkt.’
‘Op het traject dat ik reis (nog geen dertig kilometer) komt het wekelijks voor dat je vijf tot tien minuten vertraging oploopt. En eens per maand een fikse vertraging. Daar kan je op wachten. Om maar niet te spreken van het feit dat we laatst een aantal keren in één treinstel van Sittard naar Heerlen moesten omdat het andere treinstel defect achterbleef of leeg werd meegenomen. Omroepbericht: er bestaat kans dat er brand ontstaat in het laatste treindeel – dat dus nog wel aan de trein hing – daarom kunnen we daar niemand laten zitten. Of afgesloten treinstellen midden in een trein omdat de enige conducteur anders niet op de trein mag in verband met te veel treinstellen.’
‘Als de NS klantvriendelijker wil werken, moet ze haar woorden in andere daden omzetten. Minder loketten sluiten, betere dienstregelingen en beter onderhoud van het materieel is al veel klantvriendelijker.’
‘Niet uitvoeren Betuwelijn en HSL. Geld stoppen in hogere lonen en meer personeel.’
‘Al 25 jaar reis ik op het traject Groningen-Leeuwarden. Sinds enige tijd is dit NoordNed. Dit is een ramp.’
‘Bij vertraging tijden en duidelijke berichtgeving op het perron en in de trein.’
‘Sinds ze geprivatiseerd zijn, zijn de treinen smerig en vies.’
‘Ik trein nu zo’n vijf jaar en in het begin was het een verademing dat de NS mij als reiziger zo goed en tijdig op de hoogte hield van eventuele vertragingen. Echter, de laatste jaren is dat steeds minder geworden, wat ik zeer betreur. Wachten duurt nou eenmaal langer als je niet weet wat er aan de hand is.’
‘Er wordt in mijn ogen verkeerd bezuinigd en gesneden in het personeel. Gevolgen: tekort aan conducteurs, achterstallig onderhoud aan materieel, waardoor er een extreem hoge uitval van defect materieel is. Achterstallig onderhoud aan de bovenleidingen en daardoor een groot aantal stremmingen door bovenleidingbreuk. En dan nog de vele computerstoringen die dagelijks het treinennet teisteren. Gezien het product en de kwaliteit die thans geleverd wordt, zijn de treinprijzen veel te hoog.’

Conclusies

Een basis voor gezamenlijk optreden van reizigers en NS’ers lijkt aanwezig
De bundeling van antwoorden op vragen in een krant die zelf scherp partij kiest in een conflict, is natuurlijk geen representatief onderzoek. Toch denken we wel enkele conclusies te mogen trekken. Ook al omdat het aantal mensen dat gereageerd heeft, verrassend hoog is.

Bij de NS’ers zelf is de onvrede met de werksituatie en de plannen van de directie groot. De volledige privatisering wordt breed afgewezen.

Bij de treinreizigers is heel veel begrip voor het standpunt van het actievoerend personeel en redelijk wat begrip voor harde acties die het uitvallen van treinen tot gevolg hebben. Ook veel reizigers zien niets in privatisering van de NS.

Veel NS’ers én veel reizigers onderschrijven de visie dat de problemen van het personeel samenhangen met die van de klanten. Een basis voor gezamenlijk optreden tegen zaken als de bezuinigingen op personeel, onderhoud en schoonmaken van de treinen en ook de trajectbinding lijkt aanwezig. Dat geldt ook voor acties tegen de priv atisering.

Het schort aan goede informatie van het actievoerend NS-personeel over de achtergronden van het conflict met de NS-directie. Bij reizigers is zeker de bereidheid aanwezig om zich daarin te verdiepen.

Het niet vooraf aankondigen van acties waarbij treinen uitvallen, leidt tot extra wrevel bij de reizigers. Het lijkt raadzaam hier bij vervolgacties rekening mee te houden.
‘Op het rechte spoor’ gaven we als titel mee aan ons krantje. ‘Op dood spoor’ zouden we over de NS kunnen zeggen als we kijken naar de onvrede van het personeel met de directie. Met de huidige krapte op de arbeidsmarkt is massale ontevredenheid van de medewerkers een ramp. Omdat die medewerkers zelf op zoek gaan naar een andere baan, en omdat ze geen reclame maken voor een baan bij het spoor, maar juist antipropaganda. En dat is het beste middel om de effecten van wervingscampagnes bij voorbaat teniet te doen.
Het gebrek aan voldoende en gemotiveerde medewerkers zorgt voor nieuwe vertragingen en problemen, waardoor de motivatie weer verder daalt en weer meer mensen een andere baan gaan zoeken, waardoor de problemen verder toenemen, enzovoorts. Die spiraal naar beneden moet doorbroken worden. De NS-directie zou dat moeten beseffen en zou om te beginnen het voorstel voor de trajectbinding van tafel moeten halen.
Het NS-plan Bestemming: Klant moet ingaan op 1 mei 2001, inclusief de trajectbinding. Wordt dat onderdeel niet eerder ingetrokken, dan is de kans op acties het komende halfjaar heel reëel. Of ze er echt komen, is een zaak van de vakbonden en van de ‘wilde’ actievoerders. Op basis van de reacties op onze krant raden we eventuele actieleiders aan veel aandacht te besteden aan het informeren van de reizigers en waar mogelijk met hen één front te vormen. Wij wensen eventuele actievoerders bij voorbaat veel succes, we zullen zelf een steentje bijdragen door dit rapport zoveel mogelijk onder de aandacht te brengen van de NS, vakbonden en politici en we zullen ons op alle fronten blijven verzetten tegen verdere privatisering van de NS.