Alternatieve Troonrede 1999

www.sp.nl

Alternatieve Troonrede 1999

zoals uitgesproken door Hetty Westgard op maandag 20 september 1999 om 11.00 uur op De Plaats in Den Haag

Leden der Staten-Generaal, beste mensen!

Vandaag mag ik, als koningin voor één dag, een paar dingen zeggen die ik morgen graag van de koningin zou horen, maar die meneer Kok niet voor haar heeft opgeschreven. Daarom deze Alternatieve Troonrede, gemaakt door een heus schaduwkabinet en bedoeld om te laten zien dat het ook ánders kan dan de regering zegt.
Omdat er zoveel mis gaat in ons land, terwijl we het beter zouden kunnen doen dan ooit, is deze troonrede op de eerste plaats een tóórnrede geworden. Maar gelukkig óók een toekomstrede. Dus géén oproep om bij de pakken neer te zitten. Daarvoor zijn er veel te veel goede ideeën over hoe het anders en beter kan in de 21ste eeuw, die over ruim drie maanden begint.

Gaat het goed met Nederland? Ja, zeggen de rekenmeesters van Paars. Nou en of, zeggen de managers en de makelaars. Het gaat zelfs fantastisch, zeggen ze op de Beurs in Amsterdam. Het is nog nooit zo goed gegaan, lees je in de krant. Maar hoe komt het dan dat bijna één miljoen Nederlandse gezinnen nog steeds in armoede leven? En waarom profiteren zoveel ouderen, zieken en gehandicapten daar dan zo weinig van? Waarom gaan mensen die weinig verdienen gemiddeld nog steeds eerder dood en worden vaker ziek dan mensen met een hoog salaris? Hoe kan het dat er zulke lange wachtlijsten zijn in de zorg? Hoe komen we dan aan 40 duizend daklozen? Mensen met psychische problemen. Verslaafden. Maar ook: vrouwen en gezinnen met kinderen, die in problemen zijn geraakt en voor wie er geen goede opvang is. Bijna één op de tien daklozen is tussen de 16 en 21 jaar oud. Wat moet er van die kinderen worden? En als het zo goed met ons gaat, waarom geven we dan in Nederland naar verhouding minder geld uit aan onderwijs dan in enig ander Europees land? Waarom worden televisieprogramma's figuurlijk steeds goedkoper en beschamender? Waarom laten we dan miljoenen dieren zo armoedig leven in dier-onwaardige omstandigheden, slechts wachtend tot ze een kipnugget mogen worden bij McDonald's of een drumstick bij Albert Heijn? Als we zo rijk zijn, waarom verknoeien we dan onze natuurlijke rijkdommen, zoals ons laatste stukje Nederlandse wildernis, de Waddenzee, die schaamteloos wordt leeggevist en lekgeboord? Is de prijs van economische groei per definitie grotere sociale ongelijkheid? Moeten we accepteren dat er aan de ene kant mensen zijn die van gekkigheid niet weten wat ze met hun geld moeten doen, en aan de andere kant al die mensen die niet weten hoe ze morgen moeten rondkomen? Zou het echt zo moeten? Is het werkelijk zo dat hoe rijker het land, hoe geringer de beschaving? Dat zou toch wel heel erg treurig zijn!

Het gaat op een aantal gebieden goed fout in Nederland. In veel verpleeghuizen is er zo weinig personeel is dat ze niet eens genoeg tijd hebben om de mensen netjes te eten te geven, goed te wassen, een beetje op te monteren. Er wordt daar bezuinigd op incontinentiemateriaal, op verband, op verschoning. En weet je wat zo gek is? Of ik het nu vraag bij mij in Charlois, of dat een onderzoeksbureau er een landelijke enquête over houdt, steeds blijkt dat de bevolking best meer geld wil besteden aan de zorg. Als dat er maar toe leidt dat die zorg dan voor iedereen toegankelijk blijft en van hoge kwaliteit. Waarom maakt de regering van die bereidheid zo weinig gebruik? Het schaduwkabinet vindt dat vanaf nu de financiële meevallers allereerst gebruikt moeten worden om de tekorten in de zorg op te lossen en om het verplegend en verzorgend personeel meer salaris, een betere rechtspositie en een betere opleiding te geven. Als je naar het schrijnende personeelstekort in de zorg kijkt, zou het trouwens wel eens zo kunnen zijn dat we moeten gaan denken aan invoering van een zorgdienstplicht voor jonge mensen die net van af school af komen. Dat zou ook wat tegenwicht bieden aan al die vakken in het onderwijs die uitsluitend en alleen gericht lijken te zijn op de behoeften van het bedrijfsleven.

Nu ik het toch over het onderwijs heb, ook daar zie je dat mensen wél snappen wat ministers níet begrijpen: we moeten méér geld uittrekken voor hoogwaardig en laagdrempelig onderwijs – niet minder. In deze eeuw is het onderwijs enorm ontwikkeld. Honderd jaar terug hadden we amper scholen en al helemaal niet voor kinderen van gewone mensen. Sindsdien is het geweldig veel beter geworden. Maar nu lijkt de weg terug ingeslagen en zie je zelfs tweedeling in het onderwijs ontstaan. Waarom zetten we nu ons goede onderwijs zo roekeloos op het spel? Het schaduwkabinet zegt: geld besteden aan onderwijs is geen kostenpost maar een investering in de samenleving in het algemeen en elk mens in het bijzonder.

Er wordt nu veel gepraat over het jaar 2000, het begin van een nieuwe tijd. Maar hoe leuk wordt die nieuwe tijd als in het onderwijs en in kringen van justitie juist over onze jongeren steeds meer bezorgde geluiden klinken? Het gebruik van alcohol en drugs neemt toe. Hetzelfde geldt voor vandalisme en ander wangedrag. Jongeren die het op school niet bolwerken, komen van kwaad tot erger. Steeds vaker moeten kinderen onder toezicht worden gesteld. Ik zie het bij mij in de wijk. Kinderen die zonder eten naar school worden gestuurd, veel te laat op straat rondhangen, onhandelbaar worden en geen toekomst zien. Voorzieningen waar kinderen en opgroeiende jeugd vroeger terecht konden, zoals buurthuizen, opbouwwerk en de jeugdgezondheidszorg, zijn voor een groot deel wegbezuinigd. En als ze er wel zijn, werken ze vaak langs elkaar heen. Dat is vragen om moeilijkheden. Hetzelfde geldt voor het speciale onderwijs. Daarmee konden we kinderen die extra aandacht nodig hadden toch aan goede scholing helpen. En dan schaffen we dat allemaal weer af! Terwijl iedereen roept dat onze jeugd zo verschrikkelijk belangrijk is. Als we dat écht vinden, moeten we het laten merken óók. Door meer geld beschikbaar te stellen. En door niet de hele tijd te katten op kinderen en jongeren, maar ze te laten merken dat zonder hun inzet en bemoeienis er helemaal geen toekomst is. Ouders moeten zo goed mogelijk in staat worden gesteld hun kinderen goed voor te bereiden op de toekomst. Dat betekent dat we niet van ze kunnen verwachten dat ze altijd maar klaar staan voor hun baas en steeds maar bezuinigen op de tijd die ze aan de kinderen besteden. Het schaduwkabinet adviseert daarom het zorgverlof sterk uit te breiden en het recht op deeltijdarbeid in de wet vast te leggen.

Natuurlijk heeft de regering ook wel eens een goed idee. Zo gaan ze het belastingstelsel herzien. Dat leek mij hard nodig. Maar inmiddels begrijp ik dat het niet de bedoeling is dat de belasting eerlijker wordt verdeeld. De sterkste schouders gaan opnieuw níet de zwaarste lasten dragen. De inkomensverschillen worden opnieuw níet kleiner en de overheidsinkomsten blijven tekort schieten. Zo kunnen we de gezondheidszorg, het onderwijs en culturele voorzieningen als musea, bibliotheken en theaters nooit op peil brengen en houden. Terwijl er juist zeker iets gedaan zou moeten worden aan de stijgende geestelijke armoede. Het is toch te gek voor woorden dat steeds meer musea in geldnood zitten, en dat bibliotheken geen nieuwe boeken en tijdschriften meer kunnen aanschaffen? Als we daar niks aan doen, wordt cultuur weer iets dat alleen is weggelegd voor mensen met veel geld. Maar gewone mensen willen ook méér dan alleen brood en spelen – dat schijnt zelfs Joop van den Ende tegenwoordig te begrijpen!
De regering maakt het eerste tarief van de inkomstenbelasting nu wat lager, goed zo. Maar waarom moet dan gelijk ook het tarief voor de hoogste inkomens omlaag? Het schaduwkabinet kiest voor eerlijk delen en zegt: hef belasting naar draagkracht. Verlaag de belasting op arbeid en verhoog die op kapitaal. Doe de winst- en vermogensbelasting flink omhoog en hef voortaan belasting op het flitskapitaal, dat de hele wereld over flitst en waarmee schandalige winsten worden gemaakt zonder dat er een cent belasting vanaf gaat. Maak een einde aan het onbeperkt aftrekken van de hypotheekrente. Natuurlijk moet de mensen die hard hebben gewerkt voor hun eigen huis niet elke keer de stuipen op het lijf worden gejaagd. Maar ik snap niet dat iemand met een huis van twee miljoen al zijn hypotheekrente dáárom maar zou moeten kunnen blijven aftrekken. En trouwens, zou het niet eerlijk zijn om, zolang de hypotheekrente afgetrokken mag worden van de belasting, datzelfde toe te staan voor de huren?

Terwijl we rijker zijn dan ooit, zit één op de tien Nederlandse huishoudens op of net boven het sociale minimum. Als we de inkomensachterstand van de arme kant van Nederland nú niet kunnen repareren, wanneer dan wel? Het is toch schandalig dat er bij ons tegenwoordig weer voedselpakketten worden uitgedeeld. Ik kan het woord niet uitspreken zonder te gaan stotteren van boosheid! In de oorlog liep ik als klein kindje met mijn broertje naar de gaarkeuken. Ik ben het nooit vergeten – en nu gaan opnieuw voedselhulp geven aan arme mensen! Dat is een schande! In het rijkste land van de wereld moeten alle mensen gewoon voldoende geld krijgen om tenminste fatsoenlijk te kunnen eten, wonen en gekleed te gaan. Om te laten zien dat het menens is, stelt het schaduwkabinet voor om dit millennium af te sluiten met twee maatregelen. We maken de kinderbijslag inkomensafhankelijk, en geven daarmee aan arme mensen wat rijke mensen niet echt nodig hebben. En we geven een eenmalige millennium-uitkering aan alle mensen met een minimuminkomen.

Je schaamt je voor de kloof tussen rijk en arm. Maar ook voor de manier waarop we in dit land omgaan met bepaalde groepen mensen. Zoals de zogenaamde "witte illegalen". Wat is dat trouwens voor een rare benaming? Die mensen hebben jarenlang hard gewerkt, vaak onder miserabele omstandigheden. Daarmee hebben ze veel geld voor hun bazen verdiend, en bovendien hebben ze ook nog belasting betaald. En nu zouden ze als dank het land uit moeten? Het schaduwkabinet vindt dat staatssecretaris Cohen deze mensen moet laten weten dat ze mogen blijven.
We moeten ons ook schamen dat zoveel mensen zich uit de naad moeten werken terwijl anderen geen werk hebben. Mijn man moet 's morgens om vier uur aan de slag en is vaak pas om zeven uur thuis. De hele dag rijden, laden en lossen. En andere chauffeurs vergaat het al net zo. Dat is geen werken, dat is slopen. Waarom wordt dat werk niet gedeeld met mensen die nu geen baan kunnen krijgen? We leven niet om te werken maar we werken om te leven.

Gekke koeien, zieke varkens, vergiftigde kippen. Als iemand een stukje vlees op z'n bord heeft, durf ik hem tegenwoordig nauwelijks nog smakelijk eten te wensen! Het wordt tijd om de bio-industrie te vervangen door een mens- en diervriendelijke veehouderij. Maar ook in de landbouw lopen we op tegen de grenzen van wat de natuur en ons milieu aan grootschaligheid kunnen verdragen. Ook daar moet veel veranderen. Om verdere verloedering van het platteland tegen te gaan, denkt het schaduwkabinet aan invoering van een Duurzaamheids-Index . Daaraan worden dan alle agrarische activiteiten afgemeten en aangepast. Behalve voor ons eten, moeten de boeren ook weer gaan zorgen voor ons landschap, de natuur en schoon drinkwater. Daarvoor verdienen ze een fatsoenlijke beloning en boervriendelijke belastingregels. Misschien dat we op die manier ook kunnen voorkomen dat straks álle Elfstedentocht-winnaars naar Canada emigreren.
Het schaduwkabinet vindt dat we niet moeten meewerken aan de ver-amerikanisering van de Europese landbouw, waar de Wereld Handels Organisatie op aanstuurt. In plaats daarvan moeten we in Brussel onderhandelingen beginnen over duurzaamheid, en moeten we de initiatieven ondersteunen van Oostenrijk, Duitsland en Denemarken om de ecologische landbouw te versterken.

Op het gebied van het milieu ziet het schaduwkabinet graag een aantal gedurfde dingen gebeuren. In plaats van al dat gepraat over de groei van Schiphol zouden we het moeten gaan hebben over krimp van de luchtvaart in het algemeen en van Schiphol in het bijzonder. In de eerste plaats moet het aantal "overstappers" flink teruggebracht worden. En in plaats van door te modderen met de Betuwelijn, moeten we het aandurven een streep te zetten door dat prestigeproject. Er is immers een schoon, duurzaam en bovendien veel goedkoper alternatief – vervoer over water. In een paar moderne schepen van nu kunnen we een hele Betuwetrein stoppen. Dus kunnen we de Betuwelijn echt laten varen. Als we stop zeggen tegen Schiphol en de Betuwelijn komen er miljarden guldens beschikbaar voor verbetering van het openbaar vervoer, het watervervoer en voor een omvangrijke renovatie van energieverkwistende gebouwen. Doen we gelijk echt iets om de doelen die we ons hebben gesteld op het gebied van energiebesparing ook echt te halen.

Over het gebruik van wat ze biotechnologie noemen, dat gemanipuleer bij de productie van ons eten, maken miljoenen Nederlanders zich zorgen. Je weet niet meer wat je eet en wat de gevolgen zijn op de lange duur, voor ons, voor dieren, voor de natuur. Zou het daarom niet verstandig zijn om tenminste twee jaar lang te stoppen met experimenten met en de verkoop van genetisch gemanipuleerde gewassen? In de tussentijd kunnen de regering, het bedrijfsleven en maatschappelijke groeperingen dan overleggen over een ontwikkeling van de biotechnologie die wél kan rekenen op voldoende steun van de bevolking.

En dan het buitenlands beleid. Ik ben zelf in het begin van de tweede wereldoorlog geboren en mijn eerste jeugdherinneringen gaan over luchtalarm en scheurende muren en bomkraters en schuilkelders en dode mensen. Ik heb altijd gehoopt dat het mijn eerste en laatste oorlog zou zijn. Het heeft niet zo mogen zijn. Nu hebben we allemaal een oorlog meegemaakt. Na Kosovo weten we weer dat schone oorlogen niet bestaan en dat bommen en granaten de haat slechts vergroten. De Nederlandse regering moet maar snel terugkeren naar de moeizame weg van internationale samenwerking. Ik ben voor onderhandelen en praten, in plaats van dreigen en bombarderen. Ik ben voor het steunen van vreedzame groeperingen, in plaats van het aanjagen van een nieuwe wapenwedloop. Ik vind dat we moeten inzetten op het verminderen van de sociale en economische achterstelling van grote delen van de wereld, in plaats van maar doorgaan met het najagen van eigen gewin.

Als we het over de Europese Unie hebben, dan is dat al geen buitenland meer. Brussel bepaalt wat er bij ons gebeurt. Volgens het schaduwkabinet gaat het niet goed met het democratisch en sociaal gehalte van Europa. Onze democratie wordt ondermijnd doordat er te veel uit handen wordt gegeven aan het internationale bedrijfsleven en aan de beslissers in Brussel. Voor hen is Europa een grote speeltuin geworden, waarin ze kunnen doen wat ze willen. De euro dwingt ons om belangrijke sociale voorzieningen te schrappen die we eigenlijk best kunnen betalen. Zo draagt de Europese éénwording volop bij aan Europese twéédeling.
De groeiende tweedeling wereldwijd is de allergrootste schande. Vijftig jaar na het begin van de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking wordt het daarom tijd om écht te gaan samenwerken en de armoedebestrijding centraal te stellen. Nu geven we met de ene hand hulp en halen het geld met de andere hand weer terug. Op het einde van de eeuw moeten we ook schoon schip maken met de schuldenlast van de Derde Wereld. Nederland moet stimuleren dat er schuldvermindering komt voor landen die al jarenlang proberen de zaakjes financieel op orde te brengen. We moeten minder braaf achter het IMF en de Wereldbank aanlopen, omdat het bezuinigingsbeleid van die instanties niet werkt.

We krijgen steeds minder democratie en steeds meer markt. En dus krijgen steeds minder mensen steeds meer over miljoenen anderen te zeggen. Die groep krijgt steeds meer macht en geld en is aan niemand verantwoording schuldig, behalve aan hun geldschieters. Ondertussen keren steeds meer mensen zich boos af van de politiek. Bij mij in de wijk stemmen nog twee of drie van de tien mensen. En de politiek heeft het daar zelf naar gemaakt! Een wandelingetje van Wim Kok door Delfshaven of de Millinxbuurt verandert daar echt niks aan. De mensen hebben heel goed in de gaten dat de overheid steeds minder te zeggen heeft. Ze zien hoe ambtenaren roulette spelen met onze centen en ze zien dat politici de andere kant op kijken. Ze merken dat niet de politiek, maar het bedrijfsleven, of Brussel tegenwoordig bepalen hoe ons land eruit moet zien. Het is van het allergrootste belang de uitholling van de democratie te keren. Aan het begin van de 20ste eeuw is het algemeen kiesrecht veroverd, laten we ervoor zorgen dat dat in de 21ste eeuw geen wassen neus wordt. Sterker nog: laten we zorgen dat ook de economie, die zo veel van ons doen en laten bepaalt, onder democratische controle komt. Het schaduwkabinet roept alle bestuurders van dit land op om niet langer weg te kruipen voor hun eigen verantwoordelijkheid. Goed voorbeeld doet goed volgen, luidt het spreekwoord toch? Nou dan!

Leden der Staten Generaal, lieve mensen!
Ik ben van nature een optimistisch mens, maar ik moet u eerlijk bekennen dat het mij de laatste jaren wel eens moeilijk valt. Van de tasjesrover op de bushalte tot de topmanager hoog in zijn glazen kantoortoren – overal lijkt de hebzucht tot hoogste deugd te zijn verheven. Maar er zijn gelukkig ook nog heel veel andere mensen in dit land. Mensen voor wie solidariteit en zorg voor de medemens nog echt wat betekenen. Mensen die niet altijd alleen maar naar zichzelf kijken, maar die het net zo belangrijk vinden dat het ook met anderen goed gaat. In de eeuwen die achter ons liggen hebben we toch kunnen zien wat er gebeurt als mensen niet bereid zijn samen te leven? Laten we die lessen niet vergeten. In de 20ste eeuw is veel bereikt waarvan de mensen in de 19de eeuw slechts konden dromen. Jammer genoeg worden veel van die verworvenheden op de drempel van de 21ste eeuw weer afgebroken. Ik hoop dat we snel wijzer worden. Dat we het cynisme vaarwel zullen zeggen, en aan de wederopbouw gaan beginnen. Dát lijkt me een mooie taak voor ons allen in de nieuwe eeuw. Ik wens ons allen daarbij veel wijsheid en veel solidariteit toe. Laten we zélf gaan zorgen voor een goed begin van het nieuwe millennium!

Het Schaduwkabinet

Herman Bode, oud-vakbondsman
Ria von Bönninghausen, voorzitter NU'91
Stella Braam, onderzoeksjournaliste
Wouter van Dieren, directeur IMSA, lid van de Club van Rome
Karel Glastra van Loon, schrijver en journalist
Christine Groenewegen, adviseur consumentenvoorlichting
Paul Hoebink, docent Derde Wereld Centrum van de KU Nijmegen
Paul Jungbluth, onderzoeker sociale wetenschappen
Arjo Klamer, hoogleraar economie, Erasmus Universiteit
Ali Lazrak, programmamaker NPS
Frans Moor, oud-Kamerlid
Dorien Pessers, universitair docente faculteit rechtsgeleerdheid UvA, columniste Volkskrant
Nancy Quik-Schuijt, kinderrechter
Lucas Reijnders, milieudeskundige
Geert Reuten, universitair hoofddocent algemene economie UvA
Kristian Valk, voorzitter Interstedelijk Studenten Overleg
Piet de Visser, oud-Kamerlid
Ine Voorham, luitenant-kolonel van het Leger des Heils